Γράφει η Καίτη Κουναλάκη
Οι φελλοφόρες βελανιδιές, όπως ονομάζονται τα δέντρα που παράγουν φελλούς, ζουν πάνω από 200 χρόνια και παράγουν τόνους φελλών. Όταν τα δέντρα έχουν φτάσει στην απαραίτητη ωριμότητα για να δώσουν υψηλής ποιότητας φελλό, «γδέρνονται» με προσοχή και αφαιρείται ο φλοιός τους χωρίς να τραυματιστεί ο κορμός. Και στη συνέχεια ένα ειδικό υλικό περνιέται στον κορμό για να τον προστατέψει από μύκητες και άλλες βλάβες, μέχρι την επόμενη παραγωγή. Ο κορμός που παραμένει εκτεθειμένος διατηρεί την ικανότητα για την επαναδημιουργία ενός νέου στρώματος φελλού.
Η διαδικασία της συγκομιδής του φελλού από την Quercus Suber όπως είναι η επιστημονική ονομασία της φελλοφόρου βελανιδιάς, είναι σχετικά απλή και ονομάζεται η διαδικασία της «αποκάλυψης». Αυτή αποτελείται από την απογύμνωση του φλοιού από τον κορμό. Με ένα απλό, μικρό και καμπυλωτό τσεκούρι, οι Πορτογάλοι εργάτες αφαιρούν το φελλό με αξιοσημείωτη ταχύτητα και μαεστρία, κάτι που είναι δύσκολο να εκτελεστεί με άλλα πιο λεπτεπίλεπτα ή πιο πολύπλοκα στο χειρισμό εργαλεία.
Ο κορμός που παραμένει εκτεθειμένος διατηρεί την ικανότητα για την επαναδημιουργία ενός νέου στρώματος φελλού. Η διαδικασία γίνεται με φροντίδα, καθώς οποιοσδήποτε τραυματισμός θα μπορούσε να προκαλέσει την προσβολή του δέντρου από μολύνσεις. Η πρώτη συγκομιδή του φελλού γίνεται στα 25 χρόνια και έπειτα συλλέγεται κάθε 9 χρόνια, πάντα καλοκαίρι.
Οι δασώδεις εκτάσεις της φελλοφόρου βελανιδιάς, αποτελούν την κατοικία εξαιρετικών ειδών του ζωικού βασιλείου (κάποια από τα οποία είναι είδη υπό εξαφάνιση, όπως ο Ιβηρικός Λύγκας και ο Ιβηρικός Αυτοκρατορικός Αετός) και, επίσης, είναι από τις πιο πλούσιες σε βλάστηση στον κόσμο (πάνω από 135 είδη ανά τετραγωνικό μέτρο) μετά τις Τροπικές Άνδεις. Το Δίκτυο Natura 2000, ένα Ευρωπαϊκό Δίκτυο το οποίο ταξινομεί τις φυσικές περιοχές που χρήζουν προστασίας και διατήρησης, θεωρεί πως οι εκτάσεις της φελλοφόρου βελανιδιάς παίζουν ένα σημαντικό ρόλο στη διατήρηση της βιοποικιλότητας.
Στις χώρες παραγωγής, η φελλοφόρος βελανιδιά προστατεύεται από διαφόρους νόμους, οι οποίοι διασφαλίζουν την καλή κατάσταση των δασών της και την παραγωγή. Οι πιο σημαντικοί νόμοι απαγορεύουν την αφαίρεση φελλού από τα νεαρά και γηραιά δέντρα, καθώς επίσης και από το ίδιο δέντρο σε διάστημα μικρότερο από 9 χρόνια.
Τι είναι όμως αυτό που κάνει τον φελλό τόσο ξεχωριστό;
Η ιδιαίτερη δομή του φελλού του προσδίδει ένα αριθμό φυσικών ιδιοτήτων, όπως:
Ελαφρότητα : Ο φελλός κατασκευάζεται από συμπαγή δομή με περίπου 36 εκατομμύρια κύτταρα ανά τετραγωνικό εκατοστό που είναι γεμισμένα με άζωτο και οξυγόνο, τα οποία αποτελούν το 89.7% της ύλης του. Ο υπόλοιπος κενός κυτταρικός όγκος αποτελεί σχεδόν το 90% που αυξάνει την ικανότητα επίπλευσης, ιδιότητα η οποία έχει οδηγήσει στη χρήση του φελλού, από τις πολύ παλιές ακόμα εποχές της ανθρώπινης ιστορίας, στην παραγωγή σημαδούρων και διχτύων αλιείας.
Ελαστικότητα : Λόγω της ευκαμψίας των μεμβρανών τους, τα κύτταρα λειτουργούν ως μικροσκοπικά μαξιλάρια που επανακτούν το σχήμα τους μετά από συμπίεση δίνοντάς του την ικανότητα να απορροφά κραδασμούς.
Στεγανότητα : Η στεγανότητα του είναι λόγω, όχι μόνο της πίεσης των πόρων ασκούμενη από τα αέρια μέσα στα κύτταρα, αλλά κι εξαιτίας της παρουσίας στις μεμβράνες του φελλού μιας μεγάλης ποσότητας λιπαρών ουσιών (σουβερίνη, κερίνη, κτλ.)
Μόνωση : Η σουβερίνη, προσδίδει στο φελλό την ιδιότητα να είναι αδιάβροχος, γεγονός που επιτρέπει στα κύτταρα να γεμίσουν με αέρα και να αποκτήσουν μια δυνατή ικανότητα μόνωσης από υγρά και αέρια. Επίσης η συμπαγής δομή του τον καθιστά ένα εξαιρετικά ηχομονωτικό υλικό.
Αδράνεια : Καθώς είναι ένας νεκρός ιστός μπορεί να θεωρηθεί ως αδρανής ουσία, χωρίς οσμή ή γεύση. Επομένως, έχει υψηλή υγειονομική αξία, ένα χαρακτηριστικό το οποίο εκτιμάται πολύ από τη βιομηχανία πωμάτων για φιάλες.
Αντοχή : Ο φελλός είναι ένα πολύ ανθεκτικό υλικό μεγάλης αντοχής με μια αξιοσημείωτη ικανότητα να διατηρεί ή να εξασφαλίζει τις αρχικές του ιδιότητες αμετάβλητες. Αντέχει σε πολύ υψηλές και πολύ χαμηλές θερμοκρασίες. Θα μπορούσαμε να τον θεωρήσουμε ως αναλλοίωτο και άφθαρτο υλικό.
Με ειδική κατεργασία, χωρίς κανένα χημικό προϊόν, χωρίς κοπή δέντρων, χωρίς δημιουργία αποβλήτων και την δυνατότητα ανακύκλωσης, μετατρέπεται το φυσικό αυτό προϊόν σε ένα υλικό με πάρα πολλές χρήσεις.
Στο Μονοκάμπι στην Ικαρία βρίσκεται το μοναδικό φελλόδεντρο της Ελλάδας. Το έφερε με άλλα τρία από το Μαρόκο γύρω στο 1920 ο Μαλαχιάς Νικόλαος ο οποίος ξεκίνησε ως ναυτικός και μετά δούλεψε σε εστιατόριο στο Μαρόκο. Του άρεσε πολύ η φυτολογία και γι’ αυτό από όπου πήγαινε έφερνε φυτά. Έτσι έφερε και το φελλόδεντρο. Έστειλε ένα στο Ξυλοσύρτη ένα άλλο χωριό της Ικαρίας και φύτεψε δύο στο Μονοκάμπι. Από τα τρία όμως, μόνο το ένα στο Μονοκάμπι ευδοκίμησε. Και αυτό βέβαια κινδύνευσε να ξεραθεί τόσο από τη διάνοιξη του δρόμου, όσο και από κάποιους ανεύθυνους οι οποίοι πήγαιναν και έκοβαν κομμάτια από το φλοιό του. Οι κάτοικοι για να το προστατέψουν, το περιέφραξαν με πετρότοιχο.
Η Ισπανία και η Πορτογαλία είναι οι δύο κατ’ εξοχήν χώρες παραγωγής φελλών στον κόσμο, αφού τα δέντρα από τα οποία παράγονται ευδοκιμούν εκεί κατά κόρον. Και πριν σκεφτείτε ότι η παραγωγή των φελλών σημαίνει αυτόματα και το θάνατο ενός δέντρου, σας προλαβαίνω λέγοντας ότι τίποτα τέτοιο δεν συμβαίνει.
Τα φελλόδεντρα ευδοκιμούν κυρίως στις Μεσογειακές χώρες και σε χώρες της Ανατολικής Ασίας. Υπάρχουν 7-9 είδη αυτού του δέντρου. Τα λουλούδια τους έχουν ένα κιτρινωπό χρώμα και τα φύλλα τους, που το χειμώνα κιτρινίζουν και πέφτουν, είναι σκουροπράσινα. Κάποια είδη φτάνουν τα 9 μέτρα σε ύψος και άλλα τα 16. Καλλιεργούνται ως καλλωπιστικά φυτά, αλλά και για την παραγωγή του φελλού.
Ο φλοιός του φελλόδεντρου χρησιμοποιείται από την αρχαιότητα για την κατασκευή πωμάτων για μπουκάλια. Χρησιμοποιείται επίσης και στην κατασκευή ελαφρών σόλων για παπούτσια, αντιθερμικών καπέλων, αντιλιακών και άλλων προϊόντων.
Η ετήσια παραγωγή φελλού είναι της τάξης των 350,000 τόνων. Η μισή περίπου ποσότητα παράγεται στην Πορτογαλία. Η συλλογή του γίνεται από το Μάιο ως τον Αύγουστο με την ακόλουθη διαδικασία: αρχικά γίνονται δύο περιφερειακές τομές στο δέντρο, η μια κοντά στο έδαφος και η άλλη κάτω από τη βάση της κόμης και στη συνέχεια ο φελλός αποχωρίζεται με δύο κατακόρυφες τομές. Η αποφλοίωση αρχίζει όταν το δέντρο έχει ηλικία 30-40 έτη και ο φελλός αφαιρείται όταν φτάσει σε πάχος 25 χιλιοστά κάτω από τη σκληρή εξωτερική κρούστα. Ο πρώτος φελλός που λαμβάνεται είναι γνωστός ως “αρσενικός φελλός”, ενώ η επόμενη συγκομιδή αποτελεί το λεγόμενο “θηλυκό φελλό” που είναι ανώτερης ποιότητας από τον προηγούμενο. Ένα δέντρο συνεχίζει να αποφλοιώνεται ως την ηλικία των 100 ετών περίπου.
Στην Πορτογαλία το εργοστάσιο της εταιρείας Amorim, παράγει ετησίως 1 δις. πώματα από φυσικό φελλό. Στην πόλη Mozelos, έξω από το Πόρτο, βρίσκεται ένα από τα εργοστάσια της εταιρείας Amorim, της μεγαλύτερης εταιρείας παραγωγής προϊόντων φυσικού φελλού στον κόσμο. Το εργοστάσιο λειτουργεί από το 1922, έχει όμως ανακαινιστεί και εξοπλιστεί με σύγχρονα μηχανήματα πολλές φορές από τότε.Απασχολεί περίπου 400 εργαζομένους και παράγει περισσότερους από 1 δισεκατομμύριο φελλούς ετησίως.
Όπως είναι φυσικό, ολόκληρη η πόλη αλλά και η ευρύτερη περιοχή ζουν από το φελλό, ο οποίος άλλωστε αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα εξαγώγιμα προϊόντα της Πορτογαλίας. Φελλόδεντρα υπάρχουν παντού στη χώρα και, την εποχή της συγκομιδής του φλοιού τους για την παραγωγή του φελλού , οικογένειες ολόκληρες απασχολούνται στις φυτείες, συχνά εξασφαλίζοντας από εκεί το ετήσιο εισόδημά τους. Ακριβώς επειδή η αφαίρεση του φλοιού του φελλόδεντρου είναι μια επίπονη διαδικασία, που χρειάζεται τεχνική και ιδιαίτερη προσοχή, το ημερομίσθιο των εργατών μπορεί να φτάσει και τα 120 €! Το κίνητρο είναι μεγάλο, κι έτσι η βιομηχανία φελλού μπορεί να υπερηφανεύεται ότι κρατάει τον αγροτικό κόσμο της Πορτογαλίας κοντά στη γη.
Μετά την αφαίρεσή του από το δέντρο, ο φλοιός, ο οποίος έχει πλέον τη μορφή μεγάλων λωρίδων, αφήνεται στα στοιχεία της φύσης (ήλιος, χιόνι, βροχή, αέρας) για 6 μήνες, ώστε να ωριμάσει και να «σκληραγωγηθεί». Όταν είναι έτοιμος, θα μεταφερθεί στο εργοστάσιο για να αρχίσει το ταξίδι του μέχρι το μπουκάλι. Είναι σημαντικό να γνωρίζουμε ότι οι μεγάλες εταιρείες φελλού έχουν ως αρχή τους να μη σπαταλούν καθόλου πρώτη ύλη. Ακριβώς για να μην πετιέται τίποτα, λοιπόν, η επεξεργασία του φλοιού για την κατασκευή φελλών γίνεται κατόπιν παραγγελίας, κι έτσι η ποσότητα πρώτης ύλης που έρχεται κάθε φορά στο εργοστάσιο είναι προκαθορισμένη. Ακόμα και η φύρα, όμως, δηλαδή τα κομμάτια και τα ρινίσματα που θα περισσέψουν από την επεξεργασία, θα αξιοποιηθούν πλήρως, είτε στην κατασκευή φθηνών φελλών κατώτερης ποιότητας, είτε στην κατασκευή πατωμάτων, είτε ακόμα και ως καύσιμη ύλη. Η διαδικασία της επεξεργασίας ξεκινάει με το βράσιμο του φλοιού σε νερό με οξυζενέ και συνεχίζεται με την κοπή του στη μορφή -σχεδόν- του φελλού όπως τον ξέρουμε. Αυτό γίνεται είτε από εξειδικευμένους εργάτες είτε από ειδικά ρομπότ. Στη συνέχεια, οι φελλοί θα τριφτούν με γυαλόχαρτο -για αισθητικούς κυρίως λόγους-, αλλά κάθε άλλο παρά έτοιμοι θα είναι. Για την ακρίβεια, τότε ξεκινούν οι… ταλαιπωρίες τους. Κι αυτό γιατί η βασική αγωνία της εταιρείας είναι η εξάλειψη των τυχόν κινδύνων που μπορεί να κρύβει ένας φελλός – είτε από φυσικά ελαττώματα είτε από τους μύκητες που παράγουν την τριχλωροανισόλη (TCA), που έχει ως αποτέλεσμα το γνωστό φαινόμενο του «φελλομένου» κρασιού.
Και πώς προλαμβάνονται αυτά; με αυστηρότατους ελέγχους ποιότητας σε όλα τα στάδια της παραγωγής.
Δεν μπορούμε να εγγυηθούμε 100% αποτελεσματικότητα στην προστασία του φελλού από παράγοντες που βρίσκονται στο ίδιο το περιβάλλον. Μπορούμε όμως να κάνουμε τα πάντα για να μειώσουμε στο ελάχιστο τις πιθανότητες ενός σφάλματος ή μιας μόλυνσης. Το εργοστάσιο διαθέτει ένα υπερσύγχρονο εργαστήριο, το οποίο εξετάζει 14.000 τυχαία δείγματα κάθε μήνα. Τέλος, η Amorim έχει αναπτύξει και κατοχυρώσει μια μέθοδο που ονομάζεται ROSA (Rate of Optimal Steam Application), με την οποία εξουδετερώνονται οι μύκητες που βρίσκονται πάνω στο φελλό με τη χρήση ατμού.
Σήμερα η Amorim διαθέτει ένα σημαντικό ποσοστό του τζίρου της στην έρευνα και έχει επιτύχει καλύτερη ποιότητα και μεγαλύτερη αξιοπιστία. Οι πωλήσεις και η κερδοφορία της έχουν αυξητικές τάσεις τα τελευταία χρόνια, ενώ το μερίδιο αγοράς του φυσικού φελλού κυμαίνεται πλέον από το 70% και πάνω. Σύμφωνα με την εταιρεία, η κυριαρχία του φελλού στον οινικό κλάδο όχι μόνο δεν απειλείται, αλλά συνεχώς ενδυναμώνεται, καθώς αποτελεί λύση που συνδυάζει ιδανικά το σεβασμό στο περιβάλλον, την επιθυμητή εξέλιξη του κρασιού κατά τη διάρκεια της παλαίωσης, αλλά και ένα στοιχείο ρομαντισμού, που κάθε οινόφιλος επιζητεί. Πέρα από οινοποιεία σε όλο τον κόσμο (τα οποία εξασφαλίζουν το 70% των εσόδων της), η Amorim παράγει πολλές και ποικίλες εκδοχές φελλού για κλάδους που ίσως να μη φανταζόμαστε. Ανάμεσα στους πελάτες της συγκαταλέγονται πολυτελείς αυτοκινητοβιομηχανίες, που χρησιμοποιούν επενδύσεις από φελλό στο εσωτερικό κάποιων μοντέλων τους, οίκοι μόδας που τον χρησιμοποιούν σε παπούτσια και αξεσουάρ, εταιρείες παραγωγής πατωμάτων σπιτιών, μονωτικών και άλλων δομικών υλικών, καθώς και η NASA, η οποία χρησιμοποιεί φελλό στο εσωτερικό των διαστημοπλοίων, επειδή είναι ελαφρύς, ευλύγιστος και ιδανικός για στεγανοποίηση.
Οι επιστήμονες πιστεύουν ότι τα φελλόδεντρα ήταν από τα βασικά είδη δέντρων της μεσογείου πριν από 25 εκατομμύρια χρόνια, καθώς ήταν από τα μόνα που μπορούσαν να αντέξουν το πολικό ψύχος που υπήρχε τότε στην περιοχή, λόγω του χοντρού φλοιού τους. Ο πρώτος που εμπνεύστηκε τη χρήση του φελλού για να σφραγίσει μια γυάλινη φιάλη κρασιού ήταν ο διάσημος πλέον καλόγερος (Dom) Pierre Perignon.
Για να κρατήσουμε τους φελλούς των κρασιών μας σε τέλεια φόρμα, συντηρούμε τα κρασιά μας σε ελεγχόμενες συνθήκες θερμοκρασίας και υγρασίας, αλλά πάνω από όλα σε οριζόντια θέση. Με αυτόν τον τρόπο, βρέχεται συνεχώς ο φελλός από το κρασί, διατηρεί το σωστό σχήμα και την τέλεια ευκαμψία του, και το οξυγόνο που θα τον διαπεράσει θα είναι ελάχιστο και ελεγχόμενο – όχι ανεξέλεγκτο, με κίνδυνο να αλλοιώσει το περιεχόμενο της φιάλης μας, οξειδώνοντάς το.
Χημική σύνθεση φελλού:
suberin (45%) – κύριο συστατικό των κυτταρικών τοιχωμάτων, υπεύθυνο για την ελαστικότητα του φελλού.
λιγνίνη -lignin-(27%) – μονωτική ένωση,
πολυσακχαρίτες (12%) – συστατικά των κυτταρικών τοιχωμάτων που συμβάλλουν στον προσδιορισμό της υφής του φελλού.
τανίνες (6%) – πολυφαινολικές ενώσεις υπεύθυνες για το χρώμα.
σεροειδή (5%) – υδρόφοβες ενώσεις που εγγυώνται την αδιαπερατότητα του φελλού.
Εκτιμάται ότι υπάρχουν πάνω από 2,2 εκατομμύρια εκτάρια δάσους από φελλό. Περίπου το ένα τρίτο (περίπου 730 000 εκτάρια) βρίσκεται στην Πορτογαλία, το οποίο αντιπροσωπεύει το 23% της εθνικής δασικής έκτασης. Η μισή παραγωγή φελλού παγκοσμίως είναι πορτογαλική. Τα υπόλοιπα προέρχονται από την Ισπανία, την Ιταλία, τη Γαλλία, το Μαρόκο, την Τυνησία και την Αλγερία.
Χάρη στις θερμικές και τις χαμηλές ιδιότητες καύσης του φελλού, τα φελλόδεντρα είναι πιο ανθεκτικά στην φωτιά από άλλα δέντρα. Η αργή καύση του φελλού καθιστά ένα φυσικό επιβραδυντικό φωτιάς, σχηματίζοντας ένα φράγμα κατά των πυρκαγιών. Η καύση του δεν απελευθερώνει καπνό ή τοξικά αέρια. Τα δάση αυτά συμβάλλουν στη διατήρηση της βιοποικιλότητας και στην επιβίωση πολλών αυτόχθονων ζωικών ειδών, μερικά εκ των οποίων κινδυνεύουν να εξαφανιστούν. Εξίσου σημαντικό είναι ο ρόλος τους στη δέσμευση του CO2, στη ρύθμιση του υδρολογικού κύκλου και στην αποδυνάμωση της περιβαλλοντικής και κοινωνικής απερήμωσης.
Τα δάση από φελλό σχηματίζουν πολιτιστικά τοπία, δηλαδή συστήματα που έχουν προκύψει από την ανθρώπινη δράση από τη χρήση διαφόρων πόρων. Σύμφωνα με το WWF – Παγκόσμιο Ταμείο για τη Φύση, πάνω από εκατό χιλιάδες άτομα στη Νότια Ευρώπη και τη Βόρεια Αφρική εξαρτώνται άμεσα και έμμεσα από αυτά τα δάση.
Το δάσος από φελλό αποτελούν τη βάση ενός από τα 35 πιο σημαντικά οικοσυστήματα στον κόσμο για τη διατήρηση της βιοποικιλότητας, όπως η Αμαζονία, η Αφρικανική Σαβάνα και το Βόρνεο. Είναι ο φυσικός οικότοπος για 135 είδη φυτών και πάνω από 200 είδη ζώων – συμπεριλαμβανομένων 160 ειδών πτηνών, 37 θηλαστικών ειδών (στην Πορτογαλία, το 60% των θηλαστικών της χώρας) και 24 ειδών ερπετών και αμφιβίων. Μεταξύ των ζώων που ζουν στα δάση φελλού υπάρχουν μερικά που κινδυνεύουν να εξαφανιστούν, όπως ο ιβηρικός λύγκας, ένα από τα πιο απειλούμενα είδη αιλουροειδών παγκοσμίως και τα πιο απειλούμενα σαρκοφάγα στην Ευρώπη.
Εκτιμάται ότι κάθε χρόνο δάση από φελλό συγκρατούν μέχρι 14 εκατομμύρια τόνους διοξειδίου του άνθρακα, σημαντική συμβολή για τη μείωση των εκπομπών αερίων θερμοκηπίου, που είναι η κύρια αιτία της αλλαγής του κλίματος. Μόνο στην Πορτογαλία, το CO2 που διατηρείται σε σχέση με δάση από φελλό είναι περίπου πέντε εκατομμύρια τόνοι / έτος (5% των συνολικών εκπομπών CO2 στη χώρα). Μια απογυμνωμένη από τον φλοιό της βελανιδιά, απορροφά κατά μέσο όρο, πέντε φορές περισσότερο CO2 κατά τη διάρκεια της διαδικασίας φυσικής αναγέννησης απ ‘ό, τι μια βελανιδιά που δεν έχει αφαιρεθεί ο φλοιός της.
