γράφει η Γιάννα Χουρδάκη,ψυχολόγος
Η εμφανής έξαρση της πιο ακραίας μορφής έμφυλης βίας, το τελευταίο χρονικό διάστημα, αναπόφευκτα προκαλεί προβληματισμό. Οι δράστες σύντροφοι ή σύζυγοι, νυν ή πρώην, αποτελούν σαφώς την εξαίρεση που δεν επαρκεί για να γενικεύσουμε αβασάνιστα ενάντια στο αντρικό φύλο. Παρόλα αυτά, η αριθμητική αύξηση του φαινομένου είναι τεκμηριωμένη από επίσημα δεδομένα που έχουν καταγραφεί από τον ΟΗΕ και αφορούν την παγκόσμια κοινότητα, με συντριπτικά μεγαλύτερα ποσοστά σε χώρες με ελλιπή εκπαίδευση, οικονομική και πολιτισμική ανάπτυξη. Παρόλα αυτά, η σύνδεση με το πολιτισμικό πλαίσιο δεν αρκεί, καθώς η ανοδική τάση είναι γενικευμένη και αφορά, όπως είναι καταφανές από την πρόσφατη ειδησεογραφία και τη χώρα μας.
Σε μια μερίδα αντρών επιβιώνει το αναχρονιστικό πλέον πατριαρχικό πρότυπο με αποτέλεσμα να παρατηρείται «κτητική» συμπεριφορά απέναντι στη σύντροφο, η οποία μπορεί να εκδηλώνεται με ποικίλους τρόπους.
Συχνή είναι η πρόθεση του άντρα να απομονώσει τη σύντροφο από φίλους γνωστούς ή και συγγενείς, για να διατηρεί έτσι ευκολότερα τον έλεγχο, πρακτικά αλλά και συναισθηματικά. Έτσι το άγχος για πιθανή απόρριψη ή εγκατάλειψη, συναισθήματα που αποτελούν το εφαλτήριο της ελεγκτικής συμπεριφοράς, αμβλύνεται και το άτομο αισθάνεται ότι έχει τον έλεγχο και είναι ασφαλές.
Κτητικότητα υποβόσκει και στην επικριτική διάθεση, η οποία πηγάζει από την πρόθεση να «αλλάξει» τη σύντροφο σύμφωνα με τα δικά του πρότυπα να την διαπλάσει όπως εκείνος θεωρεί ότι πρέπει να είναι, ώστε να μη παρεκκλίνει από τα δικά του μέτρα και σταθμά. Δυσκολεύεται επομένως να αναγνωρίσει το δικαίωμα της γυναίκας να είναι ο εαυτό της και να αποφασίζει ελεύθερα για τη ζωή της, ακόμα και για τον τρόπο που εκφράζεται στην καθημερινότητα της ή τον τρόπο που ντύνεται.
Το πιο χαρακτηριστικό όμως δείγμα κτητικής συμπεριφοράς είναι η παραβίαση της ιδιωτικότητας. Όταν ο σύντροφος αισθάνεται ότι έχει το δικαίωμα να ελέγξει το κινητό ή τα μέσα δικτύωσης χωρίς να ζητήσει την άδεια, όταν το απαιτεί με τρόπο που μοιάζει επιτακτικός ή και βίαιος, τότε εύκολα γίνεται αντιληπτό ότι τα στοιχεία κτητικότητας μπορούν να μετατρέψουν τη σχέση σε θηλιά που δεν επιτρέπει στο άλλο άτομο να ανασάνει.
Τα στοιχεία αυτά, ως τάση συμπεριφοράς, απαντούν πολύ περισσότερο σε άντρες, παρά σε γυναίκες και αυτός είναι ο λόγος που αναφέρθηκα σε αναχρονιστικά πατριαρχικά πρότυπα. Σαν να υπάρχει δηλαδή η πεποίθηση, σε μια μερίδα των αντρών, ότι δικαιούνται να έχουν αυτή τη συμπεριφορά, ότι δεν υπάρχει τίποτα παράδοξο, αντίθετα, τη θεωρούν φυσιολογικό, ακριβώς επειδή σε συνειδητό ή υποσυνείδητο επίπεδο πιστεύουν ότι η σύντροφος τους «ανήκει» και υπερασπίζονται αυτή την κτήση με τρόπο που υποβιβάζει τη γυναίκα στην υπόσταση, το ρόλο και την προσωπικότητα της.
Αφού τονίσω ξανά ότι πρόκειται για εξαιρέσεις στους εκπροσώπους του αντρικού φύλου και όχι για τον κανόνα, θα ήθελα να επισημάνω ότι οι συμπεριφορές αυτές θεμελιώνονται στην πεποίθηση ότι ο άντρας έχει το δικαίωμα να φερθεί με τον τρόπο αυτό. Η πεποίθηση αυτή ενισχύεται είτε από την ιδιαίτερη ιδιοσυγκρασία του ατόμου, ή από την ιδεολογία του στενού περιβάλλοντος κατά την ανατροφή. Μπορεί όμως να ενισχυθεί και από μια ενδεχόμενη περίοπτη κοινωνική θέση ή οικονομική επιφάνεια ιδιαίτερα αν η γυναίκα δε βρίσκεται στο ίδιο υψηλό επίπεδο. Έτσι, ακόμα περισσότερο μπορεί κάποιος να οδηγηθεί στο λανθασμένο συμπέρασμα ότι το άτομο έχει το δικαίωμα να επιβάλλει τη βούληση και την άποψη του.
Άλλο αίτιο αποτελεί η καταπιεσμένη βιαιότητα. Πολλοί έχουν βίαιη ιδιοσυγκρασία, το κοινωνικό πλαίσιο όμως δεν επιτρέπει την έκφραση της. Έτσι δεν είναι εύκολο να εκτονώσει κάποιος το θυμό και τις επιθετικές παρορμήσεις του στο επαγγελματικό του πλαίσιο ή στον κοινωνικό του περίγυρο γιατί θα υποστεί συνέπειες. Όταν η καταπίεση αυτή συσσωρεύεται, τότε συχνά ο έλεγχος χάνεται και ο δράστης ξεσπά στο πιο αδύναμο και παράλληλα, το πιο οικείο πρόσωπο, που είναι η σύντροφος του. Ξεκινώντας από λεκτική βία, διάθεση για έλεγχο, χειραγώγηση και ήπια επιθετικότητα «ζυγίζει» μέσα του τα περιθώρια που έχει και την ανεκτικότητα της συντρόφου και κλιμακώνει σταδιακά την επιθετικότητα του. Στις περιπτώσεις αυτές εμπίπτουν οι άντρες που κάθε φορά που γίνονται βίαιοι μετανοούν και ζητούν –κάποιες φορές ειλικρινά- συγχώρεση, όμως σύντομα θα ξεφύγουν ξανά από τον έλεγχο και θα υποπέσουν ξανά και ξανά σε βιαιότητες. Πρόκειται για αδυναμία να ελεγχθεί ο θυμός, ο οποίος είναι ισχυρότερος από τη βούληση του ατόμου.
Οι παραπάνω παράγοντες από μόνοι τους δεν αρκούν. Χρειάζεται να συνδυαστούν με σημαντική ψυχολογική επιβάρυνση, όπως η θλίψη, η δυσαρέσκεια και η απογοήτευση από τον εαυτό και τη ζωή, η έλλειψη αυτοεκτίμησης και αυτοαποδοχής το στρες κ.α.
Τα ζητήματα έμφυλης ισότητας απαιτούν το θάρρος από το θύμα να εκφράσει το πρόβλημα και να ζητήσει βοήθεια πριν οι καταστάσεις φτάσουν στα άκρα. Αυτό σημαίνει ότι η βία, όπως προαναφέρθηκε, αποτελεί ένα κλιμακούμενο φαινόμενο που πάντοτε αρχίσει με ήπιες εκδηλώσεις, οι οποίες στην πορεία εντείνονται. Αν το θύμα βρει το θάρρος να καταγγείλει τα ήπια αυτά περιστατικά, τότε δεν προστατεύει μόνο τον εαυτό της, αλλά και τον ίδιο το δράστη. Γιατί αν ο δράστης βρεθεί προ των ευθυνών του, τότε θα έχει την ευκαιρία να κατανοήσει με τρόπο βιωματικό τις συνέπειες των πράξεων του, τις οποίες θα κληθεί να επωμιστεί κι έτσι είναι πολύ πιθανό να συνετιστεί. Αυτό συμβαίνει γιατί ο φόβος είναι πιο ισχυρός από τις βίαιες παρορμήσεις και γενικότερα έχει διαπιστωθεί ότι οι άνθρωποι γίνονται βίαιοι εκεί που νομίζουν ότι έχουν το περιθώριο να το κάνουν, δηλαδή στις στενές, προσωπικές σχέσεις. Αν αντίθετα ο δράστης διαπιστώσει ότι δεν αντιμετωπίζει καμία συνέπεια από τις πράξεις του, ότι η σύντροφός του εξακολουθεί να μένει μαζί του, να ανέχεται τη συμπεριφορά του και να σιωπά από ντροπή ή φόβο, τότε αποθρασύνεται, ώσπου η κατάσταση ξεφεύγει και μπορεί η βία να πάρει και την πιο ακραία της μορφή, το φόνο.
Γιάννα Χουρδάκη, Ψυχολόγος – Παιδοψυχολόγος,
Ιατρικό Κρήτης, 2ος όροφος, 6947940293
