Η Ελλάδα μοιάζει να έχει εγκλωβιστεί, τα τελευταία δεκαπέντε χρόνια, σε ένα αναπτυξιακό μοντέλο με σαθρά θεμέλια. Αυτό είναι το βασικό συμπέρασμα μελέτης του Ελληνικού Παρατηρητηρίου του London School of Economics (LSE), η οποία περιγράφει τη μεταμόρφωση της ελληνικής οικονομίας μετά την περίοδο των μνημονίων με τον όρο «οικονομία της καφετέριας» (Café Economy). Πρόκειται για μια οικονομία στην οποία οι δραστηριότητες που σχετίζονται με τη φιλοξενία και την εστίαση, από τα ξενοδοχεία, τα εστιατόρια και τα μπαρ μέχρι τη διασκέδαση και τις βραχυχρόνιες μισθώσεις, επεκτείνονται δυσανάλογα σε σχέση με άλλους παραγωγικούς κλάδους.
Η μελέτη, την οποία συνυπογράφουν οι Μιχάλης Νικηφόρος, Βλάσης Μίσσος, Χρήστος Πέρρος και Νικόλαος Ροδουσάκης, αναδεικνύει μια αντίφαση στην πορεία της ελληνικής οικονομίας. Παρά τις διακηρύξεις για τη δημιουργία ενός νέου αναπτυξιακού μοντέλου, η χώρα εμφανίζεται να στηρίζεται όλο και περισσότερο σε δραστηριότητες χαμηλής παραγωγικότητας, οι οποίες προσφέρουν απασχόληση αλλά δεν εξασφαλίζουν αντίστοιχη αύξηση της οικονομικής αποδοτικότητας και των εισοδημάτων.
Οι ερευνητές εξετάζουν τις επιπτώσεις των πολιτικών λιτότητας και των διαρθρωτικών μεταρρυθμίσεων που εφαρμόστηκαν μετά την κρίση, με στόχο, μεταξύ άλλων, την απελευθέρωση των αγορών εργασίας και προϊόντων. Αντί για την αναμενόμενη ενίσχυση της παραγωγικότητας, διαπιστώνουν ότι η ελληνική οικονομία ακολούθησε αντίθετη πορεία, με την απασχόληση να μετατοπίζεται προς κλάδους που παράγουν σχετικά μικρότερη προστιθέμενη αξία.
Χαμηλοί μισθοί, υπερεκπαίδευση και τουρισμός
Σύμφωνα με τα στοιχεία της έρευνας, η παραγωγικότητα της εργασίας μειώθηκε κατά 16% μεταξύ 2009 και 2024, παραμένοντας κάτω από τα προ κρίσης επίπεδα. Η υποχώρηση των πραγματικών μισθών ήταν ακόμη μεγαλύτερη: συνολικά, η μείωση εκτιμάται μεταξύ 26% και 35%, ενώ στον τουριστικό τομέα έφτασε έως και το 60%.
Οι συγγραφείς αποδίδουν σημαντικό μέρος αυτής της εξέλιξης στη συρρίκνωση της συνολικής ζήτησης και στην πτώση των πραγματικών αποδοχών. Εκτιμούν, παράλληλα, ότι η μετατόπιση της απασχόλησης προς τη φιλοξενία και την εστίαση ευθύνεται για περίπου το ένα τρίτο της συνολικής μείωσης της παραγωγικότητας της εργασίας. Την εικόνα επιβάρυνε η απώλεια εκατοντάδων χιλιάδων θέσεων εργασίας σε πιο παραγωγικούς κλάδους, όπως η μεταποίηση, αλλά και η ανεπαρκής δημιουργία θέσεων σε τομείς υψηλής τεχνολογίας και καινοτομίας.
Πώς η Ελλάδα εγκλωβίστηκε σε ένα μοντέλο χαμηλής ανάπτυξης
Η μελέτη περιγράφει αυτή την εξέλιξη ως επιστροφή σε ένα «δυαδικό» οικονομικό μοντέλο, το οποίο χαρακτηρίζει συνήθως λιγότερο ανεπτυγμένες οικονομίες ή οικονομίες σε μετάβαση. Σε αυτό το μοντέλο, η ανάπτυξη στηρίζεται σε κλάδους χαμηλής παραγωγικότητας, οι οποίοι απορροφούν εργαζομένους προσφέροντας χαμηλές αποδοχές. Η συμπίεση των μισθών μειώνει το κόστος εργασίας, χωρίς όμως να δημιουργεί από μόνη της κίνητρα για τεχνολογική αναβάθμιση, επενδύσεις και καινοτομία.
Οι ερευνητές υποστηρίζουν ότι τα τρία προγράμματα διάσωσης που εφαρμόστηκαν από το 2010 έως το 2018, αντί να ενισχύσουν την ανταγωνιστικότητα της χώρας όπως αναμενόταν, συνέβαλαν σε μια βαθιά ύφεση από την οποία η ελληνική οικονομία δεν έχει ανακάμψει πλήρως. Στη σχετική συζήτηση εντάσσουν και την παραδοχή του Διεθνούς Νομισματικού Ταμείου ότι είχε υποτιμήσει τις αρνητικές συνέπειες της απότομης δημοσιονομικής συρρίκνωσης.
Η επέκταση της λεγόμενης «οικονομίας της καφετέριας» αποτυπώνεται και στα στοιχεία της απασχόλησης. Μεταξύ 2009 και 2023, η απασχόληση στους κλάδους της φιλοξενίας και της εστίασης αυξήθηκε κατά 87%, ενώ η ακαθάριστη προστιθέμενη αξία τους ενισχύθηκε μόλις κατά 11%. Ο κλάδος εξελίχθηκε στον μεγαλύτερο εργοδότη της ελληνικής οικονομίας, με βασικά χαρακτηριστικά τις χαμηλές αμοιβές και την αυξημένη παρουσία επισφαλών ή μερικής απασχόλησης θέσεων εργασίας.
Την ίδια στιγμή, το εργατικό δυναμικό του τουρισμού εμφανίζεται περισσότερο μορφωμένο, χωρίς όμως οι θέσεις εργασίας να αξιοποιούν αντίστοιχα τα προσόντα του. Πολλοί απόφοιτοι πανεπιστημίων απασχολούνται σε θέσεις χαμηλότερων απαιτήσεων από εκείνες που αντιστοιχούν στις σπουδές τους. Στοιχεία της Eurostat, όπως παρατίθενται στη μελέτη, δείχνουν ότι η Ελλάδα καταγράφει ένα από τα υψηλότερα ποσοστά υπερεκπαίδευσης νέων αποφοίτων στην Ευρώπη, μετά την Ισπανία. Ειδικότερα, πάνω από το 86% των νέων αποφοίτων που εργάζονται στον τουρισμό και τη φιλοξενία απασχολούνται σε θέσεις κατώτερες των προσόντων τους.
Η εξάρτηση από τον τουρισμό έχει, βεβαίως, και θετική πλευρά. Οι ταξιδιωτικές υπηρεσίες συνέβαλαν καθοριστικά στη βελτίωση του ισοζυγίου τρεχουσών συναλλαγών. Μεταξύ 2009 και 2023, το εμπορικό πλεόνασμα των ταξιδιωτικών υπηρεσιών βελτιώθηκε κατά πέντε ποσοστιαίες μονάδες, αντιπροσωπεύοντας περίπου το ήμισυ της συνολικής μείωσης του ελλείμματος τρεχουσών συναλλαγών κατά την ίδια περίοδο.
Υπερβολική εξάρτηση από τον τουρισμό
Ωστόσο, η υπερβολική εξάρτηση από τον τουρισμό δημιουργεί σημαντικές διαρθρωτικές αδυναμίες. Η ανεξέλεγκτη τουριστική ανάπτυξη επιβαρύνει το περιβάλλον και τον πολιτιστικό χαρακτήρα των περιοχών που δέχονται μεγάλες ροές επισκεπτών, ενώ η επέκταση των βραχυχρόνιων μισθώσεων και οι ξένες επενδύσεις στην αγορά ακινήτων συμβάλλουν στην αύξηση των ενοικίων, δυσχεραίνοντας την πρόσβαση των εργαζομένων σε προσιτή κατοικία. Παράλληλα, η εποχικότητα και η εξάρτηση από την εξωτερική ζήτηση καθιστούν ολόκληρες περιοχές ευάλωτες στις διακυμάνσεις του τουρισμού.
Η μελέτη καταλήγει ότι η μακροπρόθεσμη βιωσιμότητα της ελληνικής οικονομίας προϋποθέτει την αποκατάσταση της ζήτησης, αλλά και μια συνειδητή στροφή προς κλάδους υψηλότερης παραγωγικότητας. Η ενίσχυση της τεχνολογικής αναβάθμισης, η προώθηση της καινοτομίας και η δημιουργία ποιοτικών θέσεων εργασίας πρέπει, σύμφωνα με τους ερευνητές, να αποτελέσουν κεντρικούς στόχους της οικονομικής πολιτικής. Διαφορετικά, η «οικονομία της καφετέριας» κινδυνεύει να πάψει να αποτελεί μια προσωρινή προσαρμογή και να παγιωθεί ως ένα μοντέλο παρατεταμένης στασιμότητας.
https://www.iefimerida.gr/
