Σε μια περίοδο κατά την οποία ο τουρισμός της Κρήτης συνεχίζει να καταγράφει υψηλές επιδόσεις, αλλά ταυτόχρονα βρίσκεται αντιμέτωπος με σημαντικές προκλήσεις, από τη λειψυδρία και την πίεση στις υποδομές μέχρι την εποχικότητα, την έλλειψη ανθρώπινου δυναμικού και τις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής, η συζήτηση για το μέλλον του προορισμού γίνεται πιο επίκαιρη από ποτέ.
Ο καθηγητής Αλέξανδρος Αποστολάκης, καθηγητής Μάρκετινγκ Υπηρεσιών Τουρισμού στο ΕΛΜΕΠΑ, Κοσμήτορας της Σχολής Επιστημών Διοίκησης και Οικονομίας και διευθυντής του μεταπτυχιακού προγράμματος «Διοίκηση Επιχειρήσεων Φιλοξενίας και Τουρισμού», μιλά στο Entospolis.gr για όλα όσα απασχολούν σήμερα την τουριστική βιομηχανία.
Στη συνέντευξή του καταθέτει μια ολοκληρωμένη οπτική για το πώς μπορεί η Κρήτη να διατηρήσει τη δυναμική της, όχι απλώς προσελκύοντας περισσότερους επισκέπτες, αλλά δημιουργώντας έναν τουρισμό μεγαλύτερης αξίας, με σεβασμό στο περιβάλλον και ουσιαστικό όφελος για τις τοπικές κοινωνίες. Αναφέρεται στις νέες τάσεις της διεθνούς αγοράς, στη βιωσιμότητα, στην ανάγκη επιμήκυνσης της τουριστικής περιόδου και στις νέες αγορές που μπορεί να προσεγγίσει η Κρήτη.
Ιδιαίτερη έμφαση δίνει στη συνεργασία Πανεπιστημίων, Αυτοδιοίκησης και επιχειρήσεων, αλλά και στη σημασία της αξιοποίησης των επιστημονικών δεδομένων για τη χάραξη αποτελεσματικότερης τουριστικής πολιτικής. Όπως επισημαίνει, η επιστημονική γνώση πρέπει να μετατρέπεται σε εφαρμόσιμες λύσεις και να συνδέεται ουσιαστικά με τις ανάγκες της αγοράς.
Παράλληλα, παρουσιάζει τον ρόλο και τη φιλοσοφία του μεταπτυχιακού «Διοίκηση Επιχειρήσεων Φιλοξενίας και Τουρισμού» του ΕΛΜΕΠΑ, το οποίο φέτος εισέρχεται στον 9ο κύκλο λειτουργίας του, έχοντας ήδη 120 αποφοίτους. Ένα πρόγραμμα που επιχειρεί να γεφυρώσει την ακαδημαϊκή γνώση με την πραγματική αγορά εργασίας και να δημιουργήσει στελέχη ικανά να ανταποκριθούν στις σύνθετες απαιτήσεις του σύγχρονου τουρισμού.
Ο Αλέξανδρος Αποστολάκης μιλά ακόμη για την Κρήτη ως ένα «ζωντανό εργαστήριο τουρισμού», για τον τουρισμό του 2035 και για τον καθοριστικό ρόλο που μπορούν να διαδραματίσουν τα πανεπιστήμια στην επόμενη ημέρα του κλάδου.
Μια συνέντευξη με επίκεντρο όχι μόνο το πόσοι επισκέπτες θα έρθουν στην Κρήτη, αλλά κυρίως το τι τουρισμό θέλουμε για το νησί, ποιον θέλουμε να ωφελεί και πώς θα μπορέσουμε να τον καταστήσουμε ποιοτικότερο, ανθεκτικότερο και βιώσιμο.
-Ποια είναι σήμερα η εικόνα του τουρισμού στην Κρήτη και ποιες είναι οι μεγαλύτερες προκλήσεις που αντιμετωπίζει;
Η εικόνα του τουρισμού στην Κρήτη είναι θετική με αρκετούς όμως αστερίσκους και σημεία προγηματισμού. Η περιφέρεια Κρήτης παραμένει ένας από τους ισχυρότερους και πιο αναγνωρίσιμους προορισμούς της Μεσογείου, με σημαντική συμβολή του τουρισμού στην οικονομία και την απασχόληση. Ωστόσο, οι υψηλές αφίξεις δεν σημαίνουν αυτομάτως και ισόρροπη τουριστική ανάπτυξη.
Η βασική πρόκληση είναι πλέον η σωστή διαχείριση της επιτυχίας. Η τουριστική δραστηριότητα εξακολουθεί να συγκεντρώνεται σε συγκεκριμένες παραθαλάσσιες περιοχές και κυρίως στους θερινούς μήνες. Αυτό δημιουργεί πιέσεις στους φυσικούς πόρους (νερό, ενέργεια), στη διαχείριση των απορριμμάτων, στο οδικό δίκτυο και στις παραλίες.
Η κλιματική αλλαγή και ιδιαίτερα η λειψυδρία κάνουν αυτές τις πιέσεις ακόμη μεγαλύτερες.
Μια δεύτερη σημαντική πρόκληση είναι το ανθρώπινο δυναμικό. Οι ελλείψεις εργαζομένων, η εποχική απασχόληση, οι χαμηλές απολαβές και η ανάγκη συνεχούς κατάρτισης μπορούν να επηρεάσουν την ποιότητα των υπηρεσιών. Παράλληλα, χρειάζεται τα οφέλη του τουρισμού να διαχέονται περισσότερο στην τοπική κοινωνία, συνδυάζοντας τα με τον πολιτισμό, τη γαστρονομία και τον πρωτογενή τομέα.
Κατά τη γνώμη μου, η Περιφέρεια Κρήτης πρέπει να περάσει από την απλή προβολή του νησιού στην οργανωμένη διαχείρισή του ως προορισμού. Αυτό απαιτεί στοιχεία, τουριστικό παρατηρητήριο και έναν ισχυρό μηχανισμό συντονισμού. Το ζητούμενο δεν είναι απλώς περισσότεροι επισκέπτες, αλλά καλύτερα κατανεμημένος τουρισμός, μεγαλύτερης αξίας, που θα σέβεται το περιβάλλον και που πρωτίστως θα βελτιώνει την ποιότητα ζωής των κατοίκων.
-Η Κρήτη καταγράφει συνεχώς υψηλές τουριστικές επιδόσεις. Πώς μπορεί να διατηρήσει αυτή τη δυναμική τα επόμενα χρόνια;
Η Κρήτη μπορεί να διατηρήσει τη δυναμική της, αρκεί να μην θεωρήσει τη σημερινή επιτυχία δεδομένη. Ο διεθνής ανταγωνισμός, ιδιαίτερα στη περιοχή της Μεσογείου αυξάνεται, οι ανάγκες των επισκεπτών αλλάζουν και η κλιματική αλλαγή δημιουργεί νέες πιέσεις και ευκαιρίες σε προορισμούς που μέχρι πρότινος δεν θεωρούνταν ανταγωνιστικοί με τη Κρήτη. Επομένως, το ζητούμενο δεν είναι να επιδιώκουμε κάθε χρόνο απλώς περισσότερες αφίξεις, αλλά να αυξάνουμε την ποιότητα και την αξία του τουρισμού.
Αυτό σημαίνει, πρώτα απ’ όλα, αναβάθμιση των δημόσιων υποδομών, ιδιαίτερα στους τομείς του νερού, της ενέργειας, των απορριμμάτων και των μεταφορών. Χρειάζεται επίσης επένδυση στους ανθρώπους του τουρισμού, με καλύτερη εκπαίδευση, σταθερότερες συνθήκες εργασίας και ουσιαστική σύνδεση των πανεπιστημίων με τις επιχειρήσεις και τους φορείς – οργανισμούς που δραστηριοποιούνται στο οικοσύστημα του τουρισμού.
Θα ήθελα να τονίσω ότι η Κρήτη δεν χρειάζεται να εγκαταλείψει το επιτυχημένο προϊόν «ήλιος και θάλασσα», αλλά να το εμπλουτίσει. Ο πολιτισμός, η γαστρονομία, η κρητική διατροφή, η ενδοχώρα, ο φυσιολατρικός και ο ορεινός τουρισμός μπορούν να προσελκύσουν επισκέπτες και εκτός της θερινής περιόδου και να μεταφέρουν μεγαλύτερο μέρος των εσόδων στις τοπικές κοινωνίες. Η ενεργή και ακμάζουσα τοπική μας κληρονομιά, σε συνδυασμό με τις πολιτιστικές και δημιουργικές μας βιομηχανίες είναι σε θέση να υποστηρίξουν και να προωθήσουν ένα πλούσιο αφήγημα που θα αφορά μια πολυσυλλεκτική δεξαμενή επισκεπτών.
Τέλος, απαιτείται καλύτερη διαχείριση του προορισμού. Η Περιφέρεια Κρήτης πρέπει να γνωρίζει ποια αγορά στοχεύει, ποιο κοινό θέλει να προσελκύσει, σε ποια περιοχή και ποια χρονική περίοδο. Με απλά λόγια, η Κρήτη θα διατηρήσει τη δυναμική της όχι επειδή θα δεχθεί απλώς περισσότερους επισκέπτες, αλλά επειδή θα προσφέρει καλύτερες εμπειρίες, θα προστατεύσει τους φυσικούς της πόρους και θα εξασφαλίσει ότι ο τουρισμός ωφελεί ουσιαστικά και τους κατοίκους της.
-Ποιες είναι οι νέες τάσεις που διαμορφώνουν τη διεθνή τουριστική αγορά;
Η διεθνής τουριστική αγορά αλλάζει γρήγορα. Η σημαντικότερη τάση είναι ότι ο επισκέπτης δεν αναζητά πλέον απλώς (φτηνή) διαμονή, αλλά μια ολοκληρωμένη και περισσότερο προσωπική εμπειρία. Ενδιαφέρεται για την τοπική γαστρονομία, τον πολιτισμό, τη φύση και την επαφή με την καθημερινή ζωή του προορισμού. Παράλληλα, αυξάνεται το ενδιαφέρον για λιγότερο γνωστές και λιγότερο πολυσύχναστες περιοχές.
Καθοριστικό ρόλο παίζει και η τεχνολογία. Η τεχνητή νοημοσύνη επηρεάζει ήδη τον τρόπο με τον οποίο οι ταξιδιώτες αναζητούν πληροφορίες, σχεδιάζουν το ταξίδι και πραγματοποιούν κρατήσεις. Επιτρέπει επίσης στις επιχειρήσεις να προσφέρουν πιο προσωποποιημένες και εξατομικευμένες υπηρεσίες. Δεν υποκαθιστά, όμως, την ανθρώπινη φιλοξενία, η οποία παραμένει βασικό μέρος της τουριστικής εμπειρίας.
Μια ακόμη τάση είναι η αναζήτηση καλύτερης σχέσης ποιότητας και τιμής. Οι επισκέπτες είναι περισσότερο ενημερωμένοι, συγκρίνουν συνεχώς τιμές και αξιολογήσεις και ζητούν μεγαλύτερη ευελιξία. Παράλληλα, η βιωσιμότητα εξελίσσεται σταδιακά από στοιχείο διαφοροποίησης σε βασική προσδοκία.
Οι ταξιδιώτες θέλουν υπεύθυνες επιχειρήσεις, χωρίς όμως να είναι πάντοτε πρόθυμοι να πληρώσουν σημαντικά υψηλότερη τιμή. Για να το θέσω πιο σωστά, οι επισκέπτες επιζητούν υπεύθυνες επιχειρήσεις και είναι διατεθειμένοι και διατεθειμένες να πληρώσουν υψηλότερες τιμές, αρκεί η υπευθυνότητα να προσδίδει βαρύτητα στην εμπειρία του/της.
Ιδιαίτερη σημασία αποκτά και η ανθεκτικότητα των προορισμών. Με τον όρο αυτό εννοούμε την ικανότητά τους να προετοιμάζονται, να αντιμετωπίζουν και να ξεπερνούν κρίσεις χωρίς να καταρρέει η τουριστική τους λειτουργία. Τέτοιες κρίσεις μπορεί να είναι οι πυρκαγιές, οι καύσωνες, η λειψυδρία, οι πλημμύρες, μια υγειονομική κρίση ή μια σοβαρή γεωπολιτική αναταραχή. Για την Κρήτη, η ανθεκτικότητα απαιτεί καλύτερες υποδομές νερού, ενέργειας και μεταφορών, οργανωμένα σχέδια διαχείρισης κρίσεων και έγκαιρη ενημέρωση επισκεπτών και επιχειρήσεων. Απαιτεί επίσης μεγαλύτερη διαφοροποίηση: να μην εξαρτάται το νησί μόνο από λίγες αγορές, συγκεκριμένους μήνες ή ένα χωρικά περιορισμένο τουριστικό προϊόν. Επομένως, ένας ανθεκτικός προορισμός δεν είναι απλώς εκείνος που επανέρχεται γρήγορα μετά από μια κρίση. Είναι εκείνος που μαθαίνει από αυτήν, προσαρμόζεται και συνεχίζει να προσφέρει ασφάλεια και ποιοτικές εμπειρίες, χωρίς να μεταφέρει το κόστος στους κατοίκους και στο περιβάλλον.
Το βασικό στοίχημα λοιπόν είναι η συνεχής βελτίωση, η οποία όμως θα λειτουργεί προς όφελος κυρίως των κατοίκων και των ντόπιων.
Για την Κρήτη, αυτές οι τάσεις δημιουργούν σημαντικές ευκαιρίες: ανάπτυξη της ενδοχώρας, σύνδεση του τουρισμού με τη γαστρονομία και τον πολιτισμό, επιμήκυνση της περιόδου και αξιοποίηση της τεχνολογίας για πιο ποιοτικές και προσωποποιημένες εμπειρίες.
-Πώς μπορεί η Κρήτη να επιμηκύνει την τουριστική περίοδο και να προσελκύσει επισκέπτες όλο τον χρόνο;
Η Κρήτη διαθέτει όλες τις προϋποθέσεις για να επιμηκύνει την τουριστική περίοδο, αλλά αυτό δεν μπορεί να επιτευχθεί μόνο με περισσότερη διαφήμιση. Πρέπει πρώτα να δημιουργηθεί ένα πραγματικό και ολοκληρωμένο τουριστικό προϊόν για την άνοιξη, το φθινόπωρο και, σε ορισμένες περιοχές, τον χειμώνα.
Το νησί χρειάζεται να προσφέρει διαφορετικούς λόγους επίσκεψης ανάλογα με την εποχή. Ο πολιτισμός, η γαστρονομία και τα τοπικά προϊόντα, η πεζοπορία, η ενδοχώρα, ο αθλητισμός, η ευεξία, τα συνέδρια, τα εκπαιδευτικά ταξίδια, ακόμα και ο ορεινός όγκος της ενδοχώρας του νησιού μπορούν να προσελκύσουν επισκέπτες που δεν εξαρτώνται από το παραδοσιακό καλοκαιρινό προϊόν. Η Κρήτη δεν χρειάζεται να προσπαθήσει να πουλήσει «καλοκαίρι μέσα στον χειμώνα», αλλά αυθεντικές εμπειρίες που ταιριάζουν σε κάθε περίοδο.
Ιδιαίτερη σημασία πρέπει να δοθεί και στον εγχώριο τουρισμό. Η ελληνική αγορά συχνά αντιμετωπίζεται ως δευτερεύουσα σε σχέση με τις διεθνείς αγορές. Αυτό, κατά τη γνώμη μου, είναι λάθος. Οι Έλληνες επισκέπτες μπορούν να στηρίξουν μικρότερες αποδράσεις, τριήμερα, εορταστικές περιόδους, πολιτιστικές εκδηλώσεις και ταξίδια στην ενδοχώρα. Ακόμη και οι ίδιοι οι κάτοικοι της Κρήτης μπορούν να ενθαρρυνθούν να γνωρίσουν διαφορετικές περιοχές του νησιού.
Η Περιφέρεια Κρήτης θα μπορούσε να αναπτύξει ειδικές καμπάνιες για την ελληνική αγορά και να συνεργαστεί με ακτοπλοϊκές και αεροπορικές εταιρείες, ξενοδοχεία και χώρους πολιτισμού για τη δημιουργία προσιτών πακέτων εκτός υψηλής περιόδου. Ο εγχώριος τουρισμός δεν αντικαθιστά τον διεθνή, αλλά λειτουργεί συμπληρωματικά, μειώνει την εξάρτηση από λίγες ξένες αγορές και ενισχύει την ανθεκτικότητα του προορισμού.
Ο στόχος, βέβαια, δεν είναι να έχει ολόκληρη η Κρήτη την ίδια τουριστική κίνηση δώδεκα μήνες τον χρόνο. Πιο ρεαλιστικό είναι να δημιουργηθούν συγκεκριμένες περιοχές και δραστηριότητες που μπορούν να λειτουργούν βιώσιμα εκτός καλοκαιριού. Συνοπτικά, η τουριστική περίοδος θα επιμηκυνθεί όταν η Κρήτη προσφέρει έναν διαφορετικό, ποιοτικό και προσιτό λόγο επίσκεψης σε κάθε εποχή, τόσο στους ξένους αλλά και στους Έλληνες ταξιδιώτες.
-Υπάρχουν νέες αγορές που θα πρέπει να στοχεύσει η Ελλάδα τα επόμενα χρόνια;
Ναι, υπάρχουν νέες αγορές που μπορεί να στοχεύσει η Ελλάδα και ιδιαίτερα η Κρήτη. Ωστόσο, δεν πρέπει να τις αναζητούμε μόνο στον γεωγραφικό χάρτη. «Νέα αγορά» μπορεί να είναι μια συγκεκριμένη ομάδα ανθρώπων με ιδιαίτερα κίνητρα και διαφορετική ταξιδιωτική συμπεριφορά.
Κατά τη γνώμη μου, η πρώτη και πιο άμεσα αξιοποιήσιμη αγορά είναι οι εγχώριοι επισκέπτες. Οι Έλληνες ταξιδιώτες, αλλά και οι ίδιοι οι κάτοικοι της Κρήτης μπορούν να στηρίξουν σύντομες αποδράσεις, τριήμερα, πολιτιστικές εκδηλώσεις και επισκέψεις στην ενδοχώρα. Οι φορείς υλοποίησης τουριστικής πολιτικής θα μπορούσαν σε συνεργασία μεταξύ τους να υποστηρίξουν αυτή τη τόσο αναξιοποίητη τουριστική αγορά, σε συνεργασία με αεροπορικές και ακτοπλοϊκές εταιρείες, ξενοδοχεία και χώρους πολιτισμού. Ο εγχώριος τουρισμός δεν αντικαθιστά τον διεθνή, αλλά μπορεί να προσφέρει μεγαλύτερη σταθερότητα και να μειώσει την εποχικότητα.
Μια δεύτερη σημαντική αγορά είναι οι Έλληνες και ιδιαίτερα οι Κρητικοί της διασποράς. Άνθρωποι δεύτερης ή τρίτης γενιάς που ζουν διασκορπισμένοι στις τέσσερις γωνιές της γης, αναζητούν συχνά μια σύνδεση με τον τόπο καταγωγής τους. Η Κρήτη μπορεί να αναπτύξει ένα αφήγημα «συμβολικής παλιννόστησης»: μια επιστροφή στις ρίζες μέσα από τα χωριά καταγωγής, την οικογενειακή ιστορία, τη γλώσσα, τη μουσική, τη γαστρονομία και τις τοπικές παραδόσεις. Αυτός ο τουρισμός ριζών δημιουργεί βαθύτερο συναισθηματικό δεσμό και μπορεί να οδηγήσει σε μεγαλύτερη διάρκεια παραμονής και επαναλαμβανόμενες επισκέψεις.
Μια τρίτη αγορά είναι οι εκπαιδευτικοί επισκέπτες. Η Κρήτη διαθέτει ένα ιδιαίτερα ισχυρό εκπαιδευτικό και ερευνητικό οικοσύστημα, με το Πανεπιστήμιο Κρήτης, το Ελληνικό Μεσογειακό Πανεπιστήμιο, το Πολυτεχνείο Κρήτης, το Ίδρυμα Τεχνολογίας και Έρευνας και άλλους φορείς. Θερινά και χειμερινά σχολεία, εκπαιδευτικές εκδρομές, προγράμματα Erasmus, συνέδρια και ερευνητικές επισκέψεις μπορούν να προσελκύσουν φοιτητές, καθηγητές και ερευνητές καθ’ όλη τη διάρκεια του έτους. Οι επισκέπτες αυτοί συνήθως παραμένουν περισσότερο και μπορούν να λειτουργήσουν ως μελλοντικοί πρεσβευτές του νησιού.
Τέλος, σημαντική προοπτική παρουσιάζουν οι επισκέπτες περιπέτειας και δραστηριοτήτων στη φύση. Τα Λευκά Όρη, ο Ψηλορείτης, η Δίκτη, τα φαράγγια και το ευρωπαϊκό μονοπάτι Ε4 δημιουργούν δυνατότητες για πεζοπορία, ορειβασία, ποδηλασία, αναρρίχηση και άλλες υπαίθριες δραστηριότητες. Για να αναπτυχθεί σοβαρά αυτή η αγορά, απαιτούνται ασφαλή και συντηρημένα μονοπάτια, πιστοποιημένοι συνοδοί, οργανωμένα σχέδια διάσωσης και προστασία του φυσικού περιβάλλοντος.
Επομένως, η Κρήτη δεν χρειάζεται απλώς να αναζητήσει περισσότερους επισκέπτες. Χρειάζεται να στοχεύσει επισκέπτες με συγκεκριμένα κίνητρα και ανάγκη για ένα εναλλακτικό αφήγημα, οι οποίοι μπορούν να ταξιδεύουν εκτός καλοκαιριού, να γνωρίζουν βαθύτερα τον τόπο και να αφήνουν μεγαλύτερη αξία στις τοπικές κοινωνίες.
Μια τέτοια προσέγγιση αναφορικά με τη τουριστική εστίαση της περιφέρεια Κρήτης είναι σύμφωνη τόσο με μελέτες από διεθνείς οργανισμούς όπως το Παγκόσμιο Συμβούλιο Τουρισμού, όσο και με μελέτες από εγχώριους φορείς, όπως η Τράπεζα της Ελλάδος.
-Ποια είναι η σημασία της συνεργασίας Πανεπιστημίων, Τοπικής Αυτοδιοίκησης και επιχειρήσεων;
Η συνεργασία Πανεπιστημίων, Τοπικής Αυτοδιοίκησης και επιχειρήσεων δεν είναι απλώς χρήσιμη, είναι αναγκαία. Στη διεθνή βιβλιογραφία περιγράφεται ως το μοντέλο της «τριπλής έλικας». Με απλά λόγια, σημαίνει ότι η επιστημονική γνώση, η δημόσια πολιτική και η πραγματική οικονομία πρέπει να λειτουργούν μαζί. Τα Πανεπιστήμια μπορούν να προσφέρουν επιστημονική τεκμηρίωση, αξιόπιστα δεδομένα, νέες τεχνολογίες και κατάλληλα εκπαιδευμένο ανθρώπινο δυναμικό.
Μπορούν, για παράδειγμα, να μετρήσουν τις πιέσεις του τουρισμού στο νερό και στις υποδομές, να αναλύσουν την ικανοποίηση επισκεπτών και κατοίκων ή να αξιολογήσουν εάν μια τουριστική καμπάνια απέφερε πραγματικά αποτελέσματα. Παράλληλα, μπορούν να προσφέρουν μια ματιά στο μέλλον των εξελίξεων στη τουριστική βιομηχανία μέσα από μελέτη και αξιολόγηση των βιβλιογραφικών πηγών και συστηματικής ανάλυσης των τεχνολογικών εξελίξεων.
Η Τοπική Αυτοδιοίκηση έχει την ευθύνη του σχεδιασμού, των δημόσιων υποδομών και της προστασίας του δημόσιου συμφέροντος. Γνωρίζει τις ανάγκες των τοπικών κοινωνιών και μπορεί να μετατρέψει τα ερευνητικά αποτελέσματα σε συγκεκριμένες πολιτικές. Οι επιχειρήσεις, από την άλλη πλευρά, γνωρίζουν την αγορά, τις ανάγκες των πελατών και τα πρακτικά προβλήματα της καθημερινής λειτουργίας. Διαθέτουν επίσης τη δυνατότητα να δοκιμάσουν και να εφαρμόσουν νέες λύσεις.
Στην Κρήτη είχε γίνει στο παρελθόν μια σημαντική προσπάθεια προς αυτή την κατεύθυνση, μέσα από την υλοποίηση του Παρατηρητηρίου Τουρισμού της Περιφέρειας Κρήτης.
Το εγχείρημα βασίστηκε στη σύμπραξη της Περιφέρειας Κρήτης με το Τμήμα Διοίκησης Επιχειρήσεων και Τουρισμού του Ελληνικού Μεσογειακού Πανεπιστημίου. Μέσα από αυτή τη συνεργασία επιχειρήθηκε η συστηματική συγκέντρωση και ανάλυση δεδομένων, η παρακολούθηση της τουριστικής δραστηριότητας και η υποστήριξη ενός περισσότερο τεκμηριωμένου και συστηματικού σχεδιασμού για τον τουρισμό της Κρήτης.
Η εμπειρία αυτή έδειξε ότι τα Πανεπιστήμια μπορούν να λειτουργήσουν ως επιστημονικοί συνεργάτες της Αυτοδιοίκησης και όχι απλώς ως εξωτερικοί σύμβουλοι. Παράλληλα, ανέδειξε τη σημασία συμμετοχής των επιχειρήσεων και των τοπικών φορέων, ώστε τα δεδομένα να συνδέονται με τις πραγματικές ανάγκες της αγοράς. Το Παρατηρητήριο μπορεί, επομένως, να αποτελέσει τη βάση για έναν πιο μόνιμο μηχανισμό συνεργασίας και υποστήριξης της τουριστικής πολιτικής της Περιφέρειας.
Για να είναι, όμως, ουσιαστική μια τέτοια συνεργασία, δεν πρέπει να εξαντλείται σε τυπικά μνημόνια και περιστασιακές εκδηλώσεις. Χρειάζεται σταθερός μηχανισμός συνεργασίας, συγκεκριμένοι στόχοι, διακριτοί ρόλοι, κοινή χρηματοδότηση και μετρήσιμα αποτελέσματα.
Σε μία φράση, η σημασία αυτής της συνεργασίας είναι ότι μετατρέπει την επιστημονική γνώση σε εφαρμόσιμη πολιτική και την πολιτική σε πραγματικό όφελος για τις επιχειρήσεις, τους επισκέπτες και την τοπική κοινωνία.
-Το ΕΛΜΕΠΑ μέσω του τμήματος Διοίκησης Επιχειρήσεων και Τουρισμού συμμετέχει ενεργά στην έρευνα για τον τουρισμό. Πώς αξιοποιούνται τα επιστημονικά δεδομένα από τους φορείς;
Το Ελληνικό Μεσογειακό Πανεπιστήμιο και ιδιαίτερα το Τμήμα Διοίκησης Επιχειρήσεων και Τουρισμού παράγουν σημαντική ερευνητική γνώση για τη τουριστική βιομηχανία της Κρήτης. Η γνώση αυτή αφορά, μεταξύ άλλων, τα χαρακτηριστικά και τις προτιμήσεις των επισκεπτών, τις απόψεις των κατοίκων, τη βιωσιμότητα, την προσβασιμότητα, τις νέες τεχνολογίες και τη λειτουργία των τουριστικών επιχειρήσεων.
Η επιστημονική αυτή γνώση αξιοποιείται σε τρία βασικά επίπεδα: στη λήψη αποφάσεων, στην κατάρτιση των ανθρώπων του τουρισμού και στον σχεδιασμό αναπτυξιακών έργων. Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα ήταν το Παρατηρητήριο Τουρισμού της Περιφέρειας Κρήτης, το οποίο υλοποιήθηκε μέσα από τη συνεργασία της Περιφέρειας με το Τμήμα Διοίκησης Επιχειρήσεων και Τουρισμού του ΕΛΜΕΠΑ. Μέσα από αυτή την προσπάθεια συγκεντρώθηκαν και αναλύθηκαν στοιχεία για την τουριστική δραστηριότητα, με στόχο την υποστήριξη ενός περισσότερο τεκμηριωμένου στρατηγικού σχεδιασμού. Τέτοια δεδομένα μπορούν να βοηθήσουν την Περιφέρεια να επιλέξει ποια αγορά θα προσεγγίσει, ποιο κοινό θα στοχεύσει, ποιο μήνυμα θα χρησιμοποιήσει και σε ποια περίοδο θα υλοποιήσει κάθε δράση.
Μια δεύτερη μορφή αξιοποίησης της επιστημονικής γνώσης είναι η κατάρτιση. Το Τμήμα υλοποιεί, για λογαριασμό της Περιφέρειας Κρήτης, σεμινάριο για την προσβασιμότητα στον τουρισμό με τίτλο «Η Κρήτη για Όλους» (https://bat.hmu.gr/i-kriti-gia-oloys-programma-epikairopoiisis-ton-gnoseon-kai-enischysis-ton-dexiotiton-se-themata-prosvasimotitas/?_gl=1%2Ah7r6i5%2A_ga%2AMTUyMDA0ODg5OS4xNzg1NzkwMjE3%2A_ga_RW1YWSYD5J%2AczE3ODU3OTAyMTYkbzEkZzAkdDE3ODU3OTAyMTYkajYwJGwwJGg4NjMxOTE3NTQ).
Μέσα από τη συγκεκριμένη δράση, η επιστημονική γνώση μετατρέπεται σε πρακτικές κατευθύνσεις για τη βελτίωση των τουριστικών υπηρεσιών και της εμπειρίας των ατόμων με αναπηρία ή άλλες ανάγκες προσβασιμότητας. Η προσβασιμότητα δεν αποτελεί μόνο κοινωνική υποχρέωση· αποτελεί και βασικό στοιχείο ποιότητας ενός σύγχρονου προορισμού.
Παράλληλα, το Τμήμα αξιοποιεί την τεχνογνωσία του για να υποστηρίζει συμβουλευτικά την Περιφέρεια Κρήτης στον σχεδιασμό και στην προετοιμασία διεθνών έργων και προτάσεων. Η συνεισφορά του μπορεί να αφορά την επιστημονική τεκμηρίωση μιας πρότασης, τον προσδιορισμό των αναγκών, τη διαμόρφωση στόχων και δεικτών, καθώς και την ανάπτυξη συνεργασιών με φορείς από άλλες χώρες. Με αυτόν τον τρόπο, το Πανεπιστήμιο δεν συμμετέχει απλώς στην παραγωγή μιας μελέτης, αλλά συμβάλλει ενεργά στη διεκδίκηση πόρων και στην ωρίμανση αναπτυξιακών παρεμβάσεων.
Πρέπει, βέβαια, να είμαστε ειλικρινείς. Η μεγαλύτερη αδυναμία δεν είναι η έλλειψη δεδομένων ή τεχνογνωσίας, αλλά το γεγονός ότι η αξιοποίησή τους παραμένει συχνά αποσπασματική και εξαρτάται από τη διάρκεια συγκεκριμένων έργων. Χρειάζεται ένας πιο μόνιμος μηχανισμός συνεργασίας, με τακτική ανανέωση των δεδομένων, κοινό σχεδιασμό και αξιολόγηση των αποτελεσμάτων. Με άλλα λόγια, το ΕΛΜΕΠΑ μέσω του τμήματος Διοίκησης Επιχειρήσεων και Τουρισμού μπορεί να βοηθήσει την Περιφέρεια να μετατρέψει την επιστημονική γνώση σε καλύτερες πολιτικές, ουσιαστική κατάρτιση και περισσότερο ώριμα και ανταγωνιστικά διεθνή έργα.
-Τι προσφέρει το μεταπτυχιακό «Διοίκηση Επιχειρήσεων Φιλοξενίας και Τουρισμού» στους νέους επαγγελματίες και γιατί να το επιλέξει κάποιος;
Το μεταπτυχιακό «Διοίκηση Επιχειρήσεων Φιλοξενίας και Τουρισμού» υλοποιείται απο το τμήμα Διοίκησης Επιχειρήσεων και Τουρισμού, του ΕΛΜΕΠΑ.
Φέτος θα μπεί στον 9ο κύκλο λειτουργίας του, έχοντας ήδη 120 απόφοιτους. Το πρόγραμμα Διοίκηση Επιχειρήσεων Φιλοξενίας και Τουρισμού δεν προσφέρει απλώς περισσότερες γνώσεις γύρω από τον τουρισμό. Στόχος του είναι να βοηθήσει έναν νέο επαγγελματία να περάσει από την εκτέλεση επιμέρους εργασιών στην κατανόηση και τη διοίκηση μιας ολόκληρης τουριστικής επιχείρησης, συνδυάζοντας έτσι την εμπειρία με την επιστημονική γνώση.
Οι φοιτητές εκπαιδεύονται στην ανάλυση τουριστικών δεδομένων, στη διοικητική λογιστική και στον έλεγχο του κόστους, στο μάρκετινγκ, στην ηγεσία και στη διαχείριση ανθρώπινου δυναμικού. Παράλληλα, αποκτούν γνώσεις για τις σύγχρονες μορφές προβολής και διανομής, τη στρατηγική διοίκηση, την επιχειρηματικότητα, το revenue management, την ποιότητα και την εξυπηρέτηση του πελάτη. Πρόκειται, δηλαδή, για γνώσεις που συνδέονται άμεσα με τις αποφάσεις που καλείται καθημερινά να λάβει ένα στέλεχος τουρισμού.
Ιδιαίτερη σημασία έχει ο εφαρμοσμένος χαρακτήρας του προγράμματος. Η διδασκαλία δεν περιορίζεται στη θεωρία, αλλά περιλαμβάνει μελέτες περίπτωσης, πρακτικές ασκήσεις, παιχνίδια ρόλων, εργασίες και εκπόνηση μεταπτυχιακής έρευνας. Έτσι, οι φοιτητές μαθαίνουν όχι μόνο τι πρέπει να γίνει, αλλά και πώς μπορεί να εφαρμοστεί στην πράξη.
Ένα ακόμη πλεονέκτημα είναι η σύνδεση με την τουριστική αγορά. Η συμβουλευτική ομάδα του μεταπτυχιακού προγράμματος περιλαμβάνει στελέχη επιχειρήσεων και εκπροσώπους φορέων, οι οποίοι συμβάλλουν με τεχνογνωσία, mentoring, δυνατότητες πρακτικής άσκησης και προγράμματα ανάπτυξης στελεχών. Παράλληλα, ο θεσμός του ακαδημαϊκού συμβούλου παρέχει προσωπική καθοδήγηση κατά τη διάρκεια των σπουδών.
Το πρόγραμμα έχει σχεδιαστεί λαμβάνοντας υπόψη και τις ανάγκες όσων εργάζονται ήδη στον τουρισμό. Τα μαθήματα συγκεντρώνονται στη χειμερινή περίοδο, όταν η επαγγελματική επιβάρυνση πολλών εργαζομένων του κλάδου είναι μικρότερη, ενώ προβλέπεται και δυνατότητα μερικής φοίτησης. Επιπλέον, είναι το πρώτο και μοναδικό μεταπτυχιακό πρόγραμμα στον τουρισμό από ελληνικό ΑΕΙ στην Κρήτη. Η λειτουργία του μέσα σε έναν από τους σημαντικότερους τουριστικούς προορισμούς της χώρας το φέρνει σε άμεση επαφή με τις πραγματικές ανάγκες και προκλήσεις του κλάδου.
Οι φοιτητές-τριες και απόφοιτοι του μεταπτυχιακού προγράμματος το έχουν επιλέξει επειδή μπορεί να τους βοηθήσει να εξελιχθούν σε στελέχη που κατανοούν τα δεδομένα, τον πελάτη, το κόστος, τους εργαζομένους και τη στρατηγική μιας επιχείρησης. Απευθύνεται τόσο σε νέους που θέλουν να οικοδομήσουν μια σοβαρή επαγγελματική πορεία όσο και σε εργαζομένους ή επιχειρηματίες που επιθυμούν να αναβαθμίσουν τις γνώσεις και τον τρόπο με τον οποίο λαμβάνουν αποφάσεις.
-Τι κάνει το συγκεκριμένο μεταπτυχιακό να ξεχωρίζει από άλλα αντίστοιχα προγράμματα στην Ελλάδα;
Στην Ελλάδα λειτουργούν αρκετά αξιόλογα μεταπτυχιακά προγράμματα στον τουρισμό. Επομένως, δεν θα έλεγα ότι το συγκεκριμένο ΠΜΣ ξεχωρίζει επειδή διδάσκει ένα αντικείμενο που δεν υπάρχει πουθενά αλλού. Εκείνο που το διαφοροποιεί είναι ο συνδυασμός ορισμένων χαρακτηριστικών.
Πρώτα απ’ όλα, είναι το πρώτο και μοναδικό μεταπτυχιακό πρόγραμμα στον τουρισμό από ελληνικό ΑΕΙ που λειτουργεί στην Κρήτη. Αυτό δεν είναι απλώς ένα γεωγραφικό πλεονέκτημα. Η Κρήτη αποτελεί ένα πραγματικό «εργαστήριο τουρισμού», στο οποίο συνυπάρχουν μεγάλες ξενοδοχειακές επιχειρήσεις, μικρομεσαίες μονάδες, τουριστικοί οργανισμοί και διαφορετικές μορφές τουριστικής ανάπτυξης. Οι φοιτητές μπορούν, επομένως, να συνδέουν όσα διδάσκονται με πραγματικές ανάγκες και προβλήματα του κλάδου.
Ένα δεύτερο στοιχείο είναι ο έντονα διοικητικός και εφαρμοσμένος προσανατολισμός του. Το πρόγραμμα δεν περιορίζεται στη γενική μελέτη του τουριστικού φαινομένου. Συνδυάζει την ανάλυση δεδομένων, τη λογιστική και τον έλεγχο του κόστους, το μάρκετινγκ, την ηγεσία, τη διοίκηση ανθρώπινου δυναμικού, το revenue management, τη στρατηγική και την ποιότητα των υπηρεσιών. Στόχος είναι ο απόφοιτος να μπορεί να κατανοεί συνολικά μια τουριστική επιχείρηση και να λαμβάνει τεκμηριωμένες αποφάσεις.
Ιδιαίτερα σημαντικός είναι και ο σχεδιασμός του για ανθρώπους που ήδη εργάζονται στον τουρισμό. Η διδασκαλία συγκεντρώνεται στη χειμερινή περίοδο, όταν οι επαγγελματικές υποχρεώσεις πολλών εργαζομένων είναι περιορισμένες, ενώ παρέχεται και δυνατότητα μερικής φοίτησης. Αυτό δείχνει ότι η λειτουργία του προγράμματος έχει προσαρμοστεί στις πραγματικές συνθήκες απασχόλησης του κλάδου.
Ένα ακόμη χαρακτηριστικό είναι η οργανωμένη σύνδεση με την αγορά. Μέσα από τη Συμβουλευτική Ομάδα Ειδικών, το mentoring, την πρακτική άσκηση και τα προγράμματα ανάπτυξης στελεχών, οι φοιτητές έρχονται σε επαφή με έμπειρους επαγγελματίες. Παράλληλα, η διδασκαλία αξιοποιεί μελέτες περίπτωσης, προσκεκλημένες ομιλίες απο επιχειρηματίες της τουριστικής βιομηχανίας, πρακτικές ασκήσεις και παιχνίδια ρόλων, ώστε η θεωρία να μετατρέπεται σε εφαρμογή.
Τέλος, το ΠΜΣ λειτουργεί μέσα σε ένα Τμήμα που συμμετέχει ενεργά σε έρευνες και συνεργασίες με την Περιφέρεια Κρήτης και τις τουριστικές επιχειρήσεις. Αυτό δημιουργεί ένα ευρύτερο περιβάλλον γνώσης, έρευνας και επαγγελματικής δικτύωσης. Συνοπτικά λοιπόν, το πρόγραμμα ξεχωρίζει επειδή συνδέει τρία πράγματα: την επιστημονική γνώση, την πραγματική διοίκηση των τουριστικών επιχειρήσεων και την άμεση επαφή με την αγορά. Είναι ιδιαίτερα κατάλληλο για κάποιον που δεν αναζητά απλώς έναν επιπλέον τίτλο, αλλά θέλει να εξελιχθεί σε στέλεχος με μετρήσιμες και εφαρμόσιμες διοικητικές δεξιότητες.
-Πόσο σημαντική είναι η σύνδεση του προγράμματος με την πραγματική αγορά εργασίας και τις επιχειρήσεις του τουρισμού;
Η σύνδεση του προγράμματος με την αγορά εργασίας και τις τουριστικές επιχειρήσεις είναι καθοριστικής σημασίας. Ο τουρισμός είναι ένας κλάδος που αλλάζει διαρκώς, επηρεαζόμενος από την τεχνολογία, τις νέες απαιτήσεις των επισκεπτών, τη βιωσιμότητα και τις μεταβολές στην αγορά εργασίας. Επομένως, ένα μεταπτυχιακό δεν μπορεί να περιορίζεται μόνο στη θεωρητική γνώση. Εξάλλου, το ΠΜΣ εστιάζει σε φοιτητές και φοιτήτριες με εργασιακή εμπειρία στο τουριστικό οικοσύστημα. Τα έτη προϋπηρεσίας είναι ένα απο τα προ-απαιτούμενα που αξιολογούμε στην αίτηση ενδιαφέροντος απο ένα-μια δυνητικό-η υποψήφιο-α φοιτητή-τρια στο ΠΜΣ.
Η σύνδεση με τις επιχειρήσεις βοηθά το πρόγραμμα να γνωρίζει ποιες δεξιότητες χρειάζεται σήμερα η αγορά, αλλά και ποιες θα απαιτηθούν τα επόμενα χρόνια. Παράλληλα, δίνει στους φοιτητές τη δυνατότητα να εργαστούν πάνω σε πραγματικά προβλήματα, να έρθουν σε επαφή με έμπειρα στελέχη και να κατανοήσουν καλύτερα τις απαιτήσεις μιας θέσης ευθύνης.
Στο συγκεκριμένο ΠΜΣ, αυτή η σύνδεση επιδιώκεται μέσα από διάφορες δράσεις όπως οι προσκεκλημένες ομιλίες, η μελέτη περιπτώσεων που βασίζονται σε πραγματικά επιχειρηματικά προβλήματα, όπως και του θεσμού της εθελοντικής πρακτικής άσκησης, τα παιχνιδιών ρόλων.
Όλες οι παραπάνω δράσεις στόχο έχουν να φέρουν την πραγματικότητα της επιχείρησης μέσα στην αίθουσα διδασκαλίας. Με αυτό το τρόπο οι φοιτητές αποκτούν επαφή με την αγορά και καλύτερη κατανόηση των επαγγελματικών απαιτήσεων. Οι επιχειρήσεις, από την άλλη πλευρά, αποκτούν πρόσβαση σε νέα στελέχη, σύγχρονη επιστημονική γνώση και ερευνητικά αποτελέσματα που μπορούν να βοηθήσουν στη βελτίωση της λειτουργίας τους.
Έτσι, η αγορά βοηθά το Πανεπιστήμιο να παραμένει επίκαιρο και το Πανεπιστήμιο βοηθά την αγορά να εξελίσσεται. Αυτή ακριβώς η αμφίδρομη σχέση προσδίδει πραγματική αξία σε ένα σύγχρονο μεταπτυχιακό πρόγραμμα.
-Πώς συμβάλλει το μεταπτυχιακό στην αναβάθμιση του τουριστικού προϊόντος της Κρήτης;
Η συμβολή του μεταπτυχιακού είναι έμμεση, αλλά ιδιαίτερα ουσιαστική. Δεν αναβαθμίζει από μόνο του το τουριστικό προϊόν· αναβαθμίζει τους ανθρώπους που το σχεδιάζουν, το προωθούν και το διαχειρίζονται. Οι φοιτητές αποκτούν σύγχρονες γνώσεις στη διοίκηση, στο μάρκετινγκ, στη διαχείριση εσόδων, στην αξιοποίηση δεδομένων, στην εμπειρία του επισκέπτη και στη βιώσιμη λειτουργία των επιχειρήσεων. Μέσα από μελέτες περίπτωσης, εφαρμοσμένες εργασίες και συνεργασίες με φορείς και επιχειρήσεις, καλούνται να προτείνουν λύσεις για πραγματικά ζητήματα της Κρήτης. Η επιστημονική γνώση μεταφέρεται έτσι στην αγορά και μπορεί να οδηγήσει σε καλύτερες υπηρεσίες, περισσότερο επαγγελματική διοίκηση και τεκμηριωμένες επιχειρηματικές αποφάσεις.
Παράλληλα, το πρόγραμμα προωθεί μια διαφορετική αντίληψη για την τουριστική ανάπτυξη. Η αναβάθμιση δεν σημαίνει απλώς περισσότερες αφίξεις ή περισσότερες κλίνες. Σημαίνει μεγαλύτερη αξία ανά επισκέπτη, καλύτερη ποιότητα, ισχυρότερη σύνδεση με τον πολιτισμό και την τοπική παραγωγή, εξατομικευμένη εμπειρία, επιμήκυνση της περιόδου και ορθολογικότερη διαχείριση των φυσικών πόρων. Σημαίνει, πρωτίστως τουρισμό που ωφελεί περισσότερο τις τοπικές κοινωνίες.
Η Κρήτη λειτουργεί για το μεταπτυχιακό ως ένα πραγματικό «ζωντανό εργαστήριο». Διαθέτει υψηλού επιπέδου επιχειρήσεις, αλλά συγχρόνως αντιμετωπίζει πιέσεις σε νερό, υποδομές, ανθρώπινο δυναμικό και εποχικότητα. Το πρόγραμμα βοηθά τα μελλοντικά στελέχη να αντιλαμβάνονται αυτές τις αντιφάσεις και να αναζητούν εφαρμόσιμες λύσεις. Η σημαντικότερη συνεισφορά του, επομένως, είναι ότι διαμορφώνει επαγγελματίες ικανούς να οδηγήσουν τον κρητικό τουρισμό από την απλή ποσοτική μεγέθυνση προς ένα ποιοτικότερο, ανθεκτικότερο και βιώσιμο μοντέλο ανάπτυξης.
-Πώς βλέπετε τον ελληνικό τουρισμό το 2035 και ποιον ρόλο θα διαδραματίσουν τα πανεπιστήμια σε αυτή την εξέλιξη;
Το 2035 ο Ελληνικός τουρισμός πιστεύω ότι θα παραμένει ένας από τους σημαντικότερους πυλώνες της οικονομίας, αλλά η επιτυχία του δεν θα μπορεί πλέον να μετριέται μόνο με τις αφίξεις και τις διανυκτερεύσεις. Η κλιματική αλλαγή, η πίεση στους φυσικούς πόρους και στις υποδομές, η έλλειψη ανθρώπινου δυναμικού, η τεχνητή νοημοσύνη και οι συνεχείς διεθνείς κρίσεις θα αλλάξουν τους όρους του ανταγωνισμού. Το πιθανότερο είναι να οδηγηθούμε σε έναν πιο ψηφιακό, περισσότερο εξατομικευμένο και πιο απαιτητικό τουρισμό. Εάν συνεχίσουμε να επιδιώκουμε μόνο περισσότερους επισκέπτες, χωρίς καλύτερη διαχείριση, θα υπονομεύσουμε την ποιότητα του προϊόντος και την αποδοχή του τουρισμού από τις τοπικές κοινωνίες.
Σε αυτή τη μετάβαση, ο ρόλος του δημόσιου πανεπιστημίου είναι καθοριστικός. Το πανεπιστήμιο δεν πρέπει να λειτουργεί απλώς ως ένας μηχανισμός παραγωγής εργαζομένων για τις επιχειρήσεις. Οφείλει να προσφέρει υψηλού επιπέδου και προσβάσιμη εκπαίδευση, να παράγει ανεξάρτητη έρευνα, να αξιολογεί τις δημόσιες πολιτικές και να προτείνει λύσεις που υπηρετούν τόσο την οικονομία όσο και το περιβάλλον και την κοινωνία. Μπορεί, επίσης, να αποτελέσει έναν ουδέτερο χώρο συνεργασίας μεταξύ επιχειρήσεων, αυτοδιοίκησης, εργαζομένων και τοπικών κοινωνιών.
Το ΕΛΜΕΠΑ έχει εδώ μια ξεχωριστή ευθύνη, αλλά και μια μεγάλη ευκαιρία. Είναι το μοναδικό δημόσιο πανεπιστήμιο στην Κρήτη που παρέχει μια ολοκληρωμένη ακαδημαϊκή διαδρομή στον τουρισμό, από το προπτυχιακό και το μεταπτυχιακό επίπεδο μέχρι τη διδακτορική έρευνα. Αυτό του επιτρέπει να δημιουργεί στελέχη, να εξειδικεύει επαγγελματίες και ταυτόχρονα να παράγει νέα γνώση προσαρμοσμένη στις πραγματικές ανάγκες του τουριστικού οικοσυστήματος της Περιφέρειας Κρήτης.
Μέσα από τα ερευνητικά του εργαστήρια, τις συνεργασίες με επιχειρήσεις και φορείς, τα διεθνή έργα και την εφαρμοσμένη έρευνα, το ΕΛΜΕΠΑ μπορεί να λειτουργήσει ως ο επιστημονικός και αναπτυξιακός βραχίονας του κρητικού τουρισμού. Για να συμβεί αυτό, βέβαια, χρειάζονται σταθερές συνεργασίες, πρόσβαση σε δεδομένα και ουσιαστική χρηματοδότηση της έρευνας.
Το 2035 θα ξεχωρίσουν όχι απλώς οι προορισμοί που θα προσελκύουν περισσότερους επισκέπτες, αλλά εκείνοι που θα μαθαίνουν, θα προσαρμόζονται και θα καινοτομούν ταχύτερα.
Και σε αυτή τη διαδικασία το δημόσιο πανεπιστήμιο πρέπει να βρίσκεται στο κέντρο!
Σας ευχαριστούμε!
*Ο καθηγητής Αλέξανδρος Αποστολάκης είναι καθηγητής Μάρκετινγκ Υπηρεσιών Τουρισμού στο ΕΛΜΕΠΑ, Κοσμήτορας της Σχολής Επιστημών Διοίκησης και Οικονομίας και διευθυντής του μεταπτυχιακού πρόγραμματος «Διοίκηση Επιχειρήσεων Φιλοξενίας και Τουρισμού» του τμήματος Διοίκησης Επιχειρήσεων και Τουρισμού. Το ερευνητικό του έργο εστιάζει στο τουριστικό μάρκετινγκ, την τουριστική επιχειρηματικότητα και τη βιώσιμη ανάπτυξη του τουρισμού.
