Η Ιστορία ως Μνήμη και Ευθύνη: Η γενοκτονία των Ελλήνων του Πόντου (1914–1923)
του Αντώνη Κρητικού
Η 19η Μαΐου αποτελεί σταθερό φάρο μνήμης στην εθνική και συλλογική συνείδηση του Ελληνισμού. Είναι ημέρα αφιερωμένη στη Γενοκτονία των Ποντίων, στη μαζική εξόντωση 353.000 Ελλήνων της ανατολικής Μικράς Ασίας, οι οποίοι υπήρξαν θύματα ενός συστηματικού σχεδίου εθνοκάθαρσης, οργανωμένου από το κίνημα των Νεοτούρκων (1908–1918) και συνεχισμένου υπό το κεμαλικό καθεστώς (1919–1923). Πρόκειται για ένα από τα σημαντικότερα εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας που διαπράχθηκαν τον 20ό αιώνα, και το οποίο, δυστυχώς, δεν έχει ακόμη αναγνωριστεί ευρέως από τη διεθνή κοινότητα.
Ιστορικό πλαίσιο: Από τη Μιλησιακή αποικία στην αυτοκρατορία της Τραπεζούντας
Ο Ποντιακός Ελληνισμός έχει τις ρίζες του στην αρχαιότητα, όταν Έλληνες της Ιωνίας (κυρίως από τη Μίλητο) ίδρυσαν αποικίες στον Εύξεινο Πόντο ήδη από τον 8ο αιώνα π.Χ., με πόλεις όπως η Σινώπη, η Τραπεζούντα, η Κερασούντα και η Κοτύωρα. Κατά τη ρωμαϊκή και βυζαντινή περίοδο, η περιοχή αναπτύχθηκε ως εμπορικό, στρατιωτικό και εκκλησιαστικό κέντρο. Το 1204, μετά την άλωση της Κωνσταντινούπολης από τους Λατίνους, ιδρύθηκε στην περιοχή η Αυτοκρατορία της Τραπεζούντας (1204–1461), η οποία αποτέλεσε λαμπρό παράδειγμα ελληνικού κράτους με έντονη πολιτισμική και θεολογική δραστηριότητα. Η παρουσία των Ελλήνων στον Πόντο δεν ήταν απλώς αριθμητική. Ήταν πνευματική, πολιτισμική και θεσμική. Σχολεία, τυπογραφεία, εφημερίδες, λαογραφικοί σύλλογοι, μοναστήρια όπως η Παναγία Σουμελά, ο Άγιος Ιωάννης ο Βαζελώνας και το μοναστήρι του Σταυρονικήτα αποτέλεσαν εστίες ορθόδοξης πίστης και παιδείας. Οι Πόντιοι διατήρησαν την ελληνική γλώσσα, τα ήθη και έθιμά τους, καθώς και τη βαθιά σχέση τους με την Εκκλησία. Ήταν φορείς ενός πολιτισμού ακμαίου, που άντεξε επί αιώνες κάτω από ξένες κυριαρχίες.
Το σχέδιο εξόντωσης: από τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο έως τη Μικρασιατική Καταστροφή
Η γενοκτονία των Ποντίων δεν υπήρξε μεμονωμένο περιστατικό, αλλά μέρος ενός ευρύτερου σχεδίου εθνικής ομογενοποίησης του εδάφους της πρώην Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Ξεκινώντας το 1914, με αφορμή την εμπλοκή της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, οι Νεότουρκοι του κόμματος “Ένωση και Πρόοδος” (CUP) άρχισαν να εφαρμόζουν πολιτικές εκτοπισμού, καταναγκαστικής εργασίας και σφαγών κατά των μη μουσουλμανικών πληθυσμών – πρώτα των Αρμενίων, ακολούθως των Ελλήνων και των Ασσυρίων.
Στον Πόντο, οι Έλληνες υπέστησαν οργανωμένες απελάσεις στα βάθη της Ανατολίας, εξοντωτικές πορείες, κακοποιήσεις, εκτελέσεις και λιμοκτονίες. Πολλοί εξαναγκάστηκαν να ενταχθούν σε τάγματα εργασίας (Amele Taburları), όπου πέθαιναν από κακουχίες και βίαιη μεταχείριση. Οι διώξεις συνεχίστηκαν και εντάθηκαν από το κεμαλικό καθεστώς μετά το 1919, με την ανάληψη της στρατιωτικής ηγεσίας από τον Μουσταφά Κεμάλ Ατατούρκ. Χαρακτηριστική είναι η περίπτωση της σφαγής της Αμισού (Σαμψούντας) το 1921, όταν τουρκικές δυνάμεις με την καθοδήγηση του Τοπάλ Οσμάν κατέστρεψαν ολόκληρες ελληνικές συνοικίες, εκτελώντας εκατοντάδες Ποντίους. Παράλληλα, ιερείς, εκπαιδευτικοί, πρόκριτοι και άλλοι ηγέτες της ποντιακής κοινότητας φυλακίστηκαν και οδηγήθηκαν σε ψευδοδικαστήρια ή και στην άμεση εκτέλεση.
Ο ρόλος της Εκκλησίας: πίστη, αντίσταση, μαρτύριο
Η Ορθόδοξη Εκκλησία υπήρξε στυλοβάτης της ποντιακής ταυτότητας και καθοριστικός φορέας πνευματικής συνοχής. Πολλοί ιεράρχες πλήρωσαν με τη ζωή τους την αφοσίωσή τους στο ποίμνιό τους. Ο Μητροπολίτης Τραπεζούντας Χρύσανθος Φιλιππίδης, μεταγενέστερα Αρχιεπίσκοπος Αθηνών, κατέβαλε κάθε δυνατή προσπάθεια για να διασώσει τις ελληνικές κοινότητες, ακόμη και με παρεμβάσεις προς τον Κεμάλ. Δεν εγκατέλειψε την πόλη του και τελικά αναγκάστηκε να φύγει μόνον όταν βρέθηκε στο στόχαστρο. Ο μαρτυρικός θάνατος πολλών κληρικών, όπως του Αρχιμανδρίτη Πλάτωνα Αϊβαζίδη, αποκαλύπτει τον βαθμό της βίας αλλά και την ακλόνητη πίστη των Ελλήνων του Πόντου, οι οποίοι αντιμετώπισαν το μαρτύριο με ευσέβεια, καρτερία και αξιοπρέπεια.
Μετά τη Γενοκτονία: προσφυγιά, μνήμη, δικαίωση
Η καταστροφή του Ποντιακού Ελληνισμού κορυφώθηκε με τη Μικρασιατική Καταστροφή και την ανταλλαγή των πληθυσμών το 1923. Οι επιζώντες πρόσφυγες κατέφυγαν στην Ελλάδα, μεταφέροντας μαζί τους την παράδοση, τη γλώσσα, τα ήθη, αλλά και τις βαθιές πληγές του ξεριζωμού. Η πολιτεία δεν στάθηκε πάντα έτοιμη να τους υποδεχθεί όπως τους άξιζε. Παρ’ όλα αυτά, μέσα σε ελάχιστες δεκαετίες, οι Πόντιοι συνέβαλαν καθοριστικά στην κοινωνική, οικονομική και πολιτιστική αναγέννηση της πατρίδας. Το 1994, η Βουλή των Ελλήνων καθιέρωσε με ομόφωνη απόφαση την 19η Μαΐου ως Ημέρα Εθνικής Μνήμης για τη Γενοκτονία των Ποντίων, ύστερα από δεκαετίες αγώνων των ποντιακών συλλόγων και ιστορικών ερευνητών. Ωστόσο, η διεθνής αναγνώριση της γενοκτονίας εξακολουθεί να αποτελεί ζητούμενο. Μολονότι υπάρχουν χώρες και πολιτείες (όπως η Αρμενία, η Σουηδία, η Κύπρος, αλλά και πολλές αμερικανικές Πολιτείες) που έχουν προχωρήσει σε επίσημες πράξεις αναγνώρισης, το αίτημα παραμένει ανοικτό για τους σημαντικότερους διεθνείς οργανισμούς. Η ιστορική τεκμηρίωση της γενοκτονίας των Ποντίων βασίζεται σε πηγές διπλωματικές (Βρετανικές, Γερμανικές, Ρωσικές), σε εκθέσεις Αμερικανών ιεραποστόλων και ανταποκριτών, καθώς και στις έρευνες σύγχρονων ιστορικών όπως οι Τάσος Κωστόπουλος, Βλάσης Αγτζίδης, Κωνσταντίνος Φωτιάδης και ο διεθνώς αναγνωρισμένος Τάνερ Ακσάμ.
Το καθήκον της Μνήμης
Η σημερινή επέτειος δεν είναι απλώς αναστοχασμός του παρελθόντος. Είναι κάλεσμα ευθύνης απέναντι στην Ιστορία και το Διεθνές Δίκαιο. Η γενοκτονία των Ποντίων δεν αφορά μόνο τους Ποντίους ή τους Έλληνες. Αφορά όλη την ανθρωπότητα. Η αποσιώπηση ή η άρνηση τέτοιων εγκλημάτων αποτελεί απειλή για το μέλλον. Μόνο μέσα από την ανάδειξη της αλήθειας, την παιδεία και τη δικαίωση των θυμάτων μπορεί να υπάρξει ουσιαστική ειρήνη.
Η μνήμη δεν είναι πράξη μίσους, αλλά πράξη δικαιοσύνης. Και η δικαιοσύνη δεν απαιτεί εκδίκηση, αλλά αναγνώριση.
Αιωνία η μνήμη των 353.000 Ποντίων αδελφών μας.
