Γράφει η Γιάννα Χουρδάκη,ψυχολόγος
Η ρήση αυτή, του μεγάλου φιλοσόφου Emmanuel Kant, θέτει ένα ζήτημα που είναι ουσιώδες για την αυτογνωσία, την εσωτερική ανάπτυξη και τις σχέσεις μας με τους άλλους.
Ουσιαστικά σημαίνει πως, χωρίς να το συνειδητοποιούμε, προβάλουμε τα δικά μας γνωρίσματα στους άλλους. Αποδίδουμε δηλαδή, στους συντρόφους, τους συνεργάτες, τους φίλους και τους συγγενείς, τα χαρακτηριστικά και τις ιδιότητες της δικής μας προσωπικότητας. Ιδιαίτερα τα γνωρίσματα εκείνα που μας θυμώνουν περισσότερο, αποτελούν αναμφισβήτητα, ποιότητες του ψυχισμού μας που δε θέλουμε να αποδεχτούμε και να αναγνωρίσουμε ότι υπάρχουν σε μας. Έτσι, τα απωθούμε και δεν αντιλαμβανόμαστε την ύπαρξη τους, επειδή αντιβαίνουν στην ηθική μας ή στην καλή εικόνα που θέλουμε να διατηρούμε για τον εαυτό μας.
Για να κατανοήσουμε τους ψυχολογικούς μηχανισμούς που θεμελιώνουν τις παραπάνω διεργασίες, με τρόπο ασυνείδητο που διαφεύγει από την αντίληψη μας και δεν υπόκειται σε λογική επεξεργασία, χρειάζεται να γνωρίσουμε τη διαδικασία της απώθησης.
Πρόκειται για ένα μηχανισμό άμυνας, με τη βοήθεια του οποίου «θάβουμε» τα μη αποδεκτά χαρακτηριστικά της προσωπικότητας μας, με αποτέλεσμα να μένουν στη «σκιά», σε ένα μη συνειδητό επίπεδο. Έτσι, δυσκολευόμαστε να τα παρατηρήσουμε στον εαυτό μας και να αναγνωρίσουμε την ύπαρξη τους.
Όσα απωθούμε όμως δε χάνουν τη δύναμή τους. Αντίθετα, ακριβώς επειδή δε διαβαίνουν το κατώφλι της αντίληψης, αλλά δρουν υπόγεια, ελέγχουν τα συναισθήματα και τη συμπεριφορά μας, χωρίς να μπορούμε να διαχειριστούμε τα αποτελέσματα αυτού του ελέγχου.
Ιδιαίτερα όταν είμαστε φορτισμένοι, υπάρχει η τάση να αποδίδουμε στους άλλους, όσα δικά μας χαρακτηριστικά ή συμπεριφορές, έχουμε ασυνείδητα αρνηθεί. Ερμηνεύουμε μεροληπτικά τη συμπεριφορά των άλλων, υπό το πρίσμα όσων απωθούμε, προσπαθώντας να κατευθύνουμε το εσωτερικό φορτίο που έχει συσσωρευτεί, έξω από μας
Όλοι μας λίγο-πολύ έχουμε εκδηλώσει σχετικές συμπεριφορές ή είμαστε αποδέκτες αυτών. Υπάρχουν περιπτώσεις που μπορεί να νιώσουμε αντιπάθεια για πρόσωπα προς τα οποία ένα τέτοιο συναίσθημα θεωρείται ασύμβατο ή ανάρμοστο με βάση τα διαπροσωπικά δεδομένα, όπως για παράδειγμα στις οικογενειακές σχέσεις. Έτσι, αν δε συμπαθούμε κάποιο συγγενικό πρόσωπο, επειδή θεωρούμε ασύμβατη και μη αποδεκτή αυτή την αντιπάθεια, μπορεί να εμποδίσουμε τον εαυτό μας να την αναγνωρίσει. Τότε, πείθουμε τον εαυτό μας ότι εμείς αγαπάμε το πρόσωπο αυτό, αλλά η σχέση μας δεν πάει καλά, επειδή εκείνο μας αντιπαθεί.
Παρόμοια, όταν ένας σύντροφος κατηγορεί τον άλλον για συνεχείς επικρίσεις, συνήθως είναι ο ίδιος που επικρίνει τόσο τον εαυτό του, όσο και το άλλο πρόσωπο.
Αντίστοιχο παράδειγμα αφορά περιπτώσεις που κάποιος σύντροφος έχει έντονη επιθυμία για απιστία, αλλά θεωρεί κάτι τέτοιο ανήθικο. Είναι πιθανό να απωθήσει την επιθυμία του σε τέτοιο βαθμό, που να μην την αναγνωρίζει, ενώ παράλληλα να κατηγορεί το/τη σύντροφο ότι επιθυμεί άλλα πρόσωπα.
Η εξαπάτηση επομένως συμβαίνει προς τον ίδιο μας τον εαυτό, καθώς δεν πρόκειται για συνειδητά ψεύδη. Επιλέγουμε τον εύκολο τρόπο, την αντανάκλασης των δικών μας στοιχείων στους άλλους με τη μορφή της κριτικής, που συνήθως συνοδεύεται από θυμό. Γίνεται όμως ο εύκολος δρόμος να φέρει επωφελή αποτελέσματα;
Όσο προβάλλουμε στους άλλους τις αρνητικές πλευρές μας, ο εσωτερικός πόνος της αυτό-απόρριψης εξακολουθεί να υπάρχει. Ίσως ν’ ανακουφιζόμαστε πρόσκαιρα, όταν ικανοποιούμε τον εγωισμό μας, επικρίνοντας τους άλλους. Το πρόβλημα όμως, αρχίζει και τελειώνει σε μας, και δε θεραπεύεται με τέτοιες πρακτικές. Παραμένει και κάνει αισθητή την παρουσία του, επηρεάζοντας τα συναισθήματα, τη συμπεριφορά και γενικότερα τον τρόπο που αλληλεπιδρούμε και σχετιζόμαστε με τους άλλους. Και όταν φτάνουμε στο σημείο να καταστρέψουμε σημαντικές σχέσεις, τότε συνειδητοποιούμε ότι δεν αρκεί να κατηγορούμε, αλλά πρέπει κάτι να αλλάξουμε σε μας.
Χρειάζεται θάρρος και δύναμη για να αντιμετωπίσουμε τα σκοτάδια μας και να συνειδητοποιήσουμε ότι όσα μας ενοχλούν στους άλλους, είναι κομμάτια δικά μας, θαμμένα βαθιά μέσα μας, που ίσως και να μην τα έχουμε αντιληφθεί. Μόνο έτσι όμως, θα φτάσουμε κάποια στιγμή να τα αναγνωρίσουμε, να τα αποδεχθούμε και να τα αποδυναμώσουμε.
Μεγάλο μέρος της προσωπικής ανάπτυξης θεμελιώνεται στην απελευθέρωση από τις προβολές, και την ικανότητα να διακρίνουμε τις ιστορίες που ασυνείδητα δημιουργούμε και πιστεύουμε, από την πραγματικότητα. Σε αυτό αναφερόταν ο Carl Jung όταν έλεγε πως «όσα μας ενοχλούν στους άλλους, μπορούν να μας οδηγήσουν στην κατανόηση του εαυτού μας».
Γιάννα Χουρδάκη, Ψυχολόγος- Παιδοψυχολόγος
Πλατεία Ελευθερίας, 45, τηλ. 6947940293
