Ο «θαυμαστός καινούργιος κόσμος» της τεχνητής νοημοσύνης υπηρετεί τους εργαζόμενους ή οι εργαζόμενοι καταλήγουν να υπηρετούν ένα απρόσωπο τεχνολογικό σύστημα;
Σε μια από τις πιο χαρακτηριστικές σκηνές της ταινίας «Μοντέρνοι Καιροί» του Τσάρλι Τσάπλιν, ο Σαρλό βρίσκεται σε μια γραμμή παραγωγής, σφίγγοντας αδιάκοπα βίδες καθώς τα εξαρτήματα περνούν μπροστά του.
Ο ρυθμός επιταχύνεται, οι κινήσεις του γίνονται όλο και πιο μηχανικές και, κάποια στιγμή, ο ίδιος καταλήγει παγιδευμένος στα γρανάζια μιας τεράστιας μηχανής. Άνθρωπος και μηχανή γίνονται ένα.
Η σκηνή εκ πρώτης όψεως μοιάζει κωμική, αλλά πίσω από το χιούμορ κρύβεται μια βαθιά κριτική στη σχέση ανθρώπου και τεχνολογίας.
Ο άνθρωπος δε χρησιμοποιεί, πλέον, τη μηχανή για να διευκολύνει την εργασία του. Αντίθετα, είναι εκείνος που υποχρεώνεται να προσαρμοστεί στους ρυθμούς και στις απαιτήσεις της.
Σχεδόν έναν αιώνα αργότερα, τα γρανάζια έχουν αντικατασταθεί από ψηφιακές πλατφόρμες και αλγορίθμους. Το ερώτημα, βέβαια, ως προς το ποιος ωφελείται παραμένει.
Ο «θαυμαστός καινούργιος κόσμος» της τεχνητής νοημοσύνης υπηρετεί τους εργαζόμενους ή οι εργαζόμενοι καταλήγουν να υπηρετούν ένα απρόσωπο τεχνολογικό σύστημα;
Χαρακτηριστικό παράδειγμα, οι διανομείς. Η εργασία ξεκινά λαμβάνοντας εντολές από μια ψηφιακή εφαρμογή, δε γνωρίζει πώς επιλέγονται οι παραγγελίες πού θα του ανατεθούν ή με ποιο τρόπο επακριβώς αξιολογείται. Η καθημερινότητά του και το εισόδημά του καθορίζονται από ένα «αόρατο» αφεντικό. Μέρος των καθηκόντων και των εξουσιών έχουν μεταφερθεί σε ένα αυτοματοποιημένο σύστημα τεχνητής νοημοσύνης. Στη βιβλιογραφία, αυτό αναφέρεται ως αλγοριθμική διοίκηση.
Η διοίκηση ασκείται ταχύτερα, με λιγότερη διαφάνεια και με την υπόσχεση μεγαλύτερης παραγωγικότητας. Στον μετανεωτερικό κόσμο, άλλωστε, όλα τείνουν να ποσοτικοποιούνται και να στοχοθετούνται προς το μεγαλύτερο κέδρος.
Στην ετεροβαρή σχέση εργαζόμενου και εργοδότη, τι ρόλο παίζει μια νέα τεχνολογία; Ειδικά, όταν αυτή «απολαμβάνει» ένα πλαίσιο κανονιστικής αυτορρύθμισης, όπως εν πολλοίς γίνεται στις Ηνωμένες Πολιτείες Αμερικής.
Η εργασία που επηρεάζεται από αλγοριθμικές αποφάσεις χρειάζεται να διέπεται από κανόνες, αναγνωρίζει η Ευρωπαϊκή Ένωση. Ο εργαζόμενος πρέπει να έχει το δικαίωμα ενημέρωσης για το πώς έχουν ληφθεί αλγοριθμικές αποφάσεις που τον αφορούν.
Βέβαια, το απλά να γνωρίζει ο εργαζόμενος απέχει παρασάγγας από να έχει τη δυνατότητα να επηρεάσει ή να διαπραγματευτεί τον τρόπο λειτουργίας των συστημάτων που του ασκούν εξουσία.
Ένα διαφορετικό ενδεχόμενο θα ήταν οι εργαζόμενοι να συνδιαμορφώνουν τους κανόνες που τους αφορούν. Ακόμα κι αν μοιάζει ουτοπικό, φαίνεται πως αποσοβεί εν μέρει το δυστοπικό σενάριο μιας αδιαφανούς αλγοριθμικής εργασιακής κυριαρχίας.
Σε μια ψηφιακή πλατφόρμα διανομέων, το μείζον ζήτημα είναι με ποια κριτήρια κρίνεται μια παραγγελία επιτυχημένη. Μπορεί κανείς να δίνει μεγαλύτερη βαρύτητα στην ταχύτητα ή να προτεραιοποιεί την ασφάλεια. Μπορεί να συνυπολογίζει τις καιρικές συνθήκες, την κυκλοφορία και άλλους απρόβλεπτους παράγοντες σε μια διαδρομή.
Αυτές οι επιλογές δεν είναι ουδέτερες και απρόσωπες, επειδή ποσοτικοποιούνται από μια μηχανή τεχνητής νοημοσύνης. Αποτελούν τον καθρέφτη των επιχειρηματικών επιλογών των εκάστοτε εργοδοτών. Πίσω από τη μηχανή, υπάρχει άνθρωπος.
Μπορεί το σύστημα να μοιάζει δαιδαλώδες, αλλά εν τέλει, υπάρχουν άνθρωποι χειριστές και άνθρωποι κατασκευαστές των μηχανών. Με τον ένα ή με τον άλλο τρόπο. Η κάθε τεχνολογία γεννιέται μέσα σε ένα πολιτικό, οικονομικό και κοινωνικό πλαίσιο, όπου εμποτίζεται με αξίες και ιεραρχήσεις.
Στους «Μοντέρνους Καιρούς», το πρόβλημα δεν ήταν πώς η μηχανή κινούνταν γρηγορότερα από τον άνθρωπο, αλλά ότι εκείνος δεν είχε τη δύναμη να καθορίσει τον ρυθμό της. Στους ψηφιοποιημένους καιρούς που ζούμε τα «αόρατα γρανάζια» της τεχνητής νοημοσύνης συνεχίζουν να τρέχουν με ρυθμούς ανέλεγκτους και ίσως ανεξέλεγκτους.
ΑΠΟ ΤΟ ΒΗΜΑ







