Γράφει η Γιάννα Χουρδάκη,Ψυχολόγος- Παιδοψυχολόγος
Η κατάθλιψη μπορεί να σημαίνει κάτι εντελώς διαφορετικό για τον καθένα, τόσο στον τρόπο που βιώνεται όσο και στα μηνύματα που κρύβει. Είναι μια εμπειρία βαθιάς δυστυχίας που συνοδεύεται από απώλεια νοήματος. Οφείλεται στην αλληλεπίδραση πολλών παραγόντων, όπως η κληρονομικότητα, τα ψυχοπιεστικά γεγονότα της ζωής, η ιδιοσυγκρασία του ατόμου, η κακή διατροφή, η χρήση ψυχοτρόπων ουσιών, αλλά και το κοινωνικό πλαίσιο.
Ο όρος «χαμογελαστή κατάθλιψη» κρύβει μια αντίφαση, το χαμόγελο που συνυπάρχει με βαθιά μακροχρόνια θλίψη. Είναι η λεγόμενη κατάθλιψη με άτυπα χαρακτηριστικά, διαφορετικά από τα τυπικά συμπτώματα. Μας ξεγελά, επειδή δεν μπορούμε να τη διακρίνουμε στους άλλους, καθώς τα άτομα που υποφέρουν μπορεί να είναι δραστήρια, χαμογελαστά και εξωστρεφή. Είναι σαν ένα καλά κρυμμένο μυστικό καθώς το άτομο προσποιείται ότι αισθάνεται καλά και ότι όλα γύρω του κινούνται φυσιολογικά.
Έτσι, το άτομο εξωτερικεύει την ιδανικότερη εκδοχή του εαυτού του επιθυμώντας να φαίνεται πάντα δυνατός, στον εαυτό του και στους άλλους, για να καλύψει το αίσθημα του κενού. Γεμάτος εσωτερικές απογοητεύεις, θλίψη, συναισθηματικά κενά, απωθημένες ανάγκες, με τον ενδόμυχο φόβο της απόρριψης και της κριτικής, υποδύεται το δυνατό, τον ανθεκτικό, τον αυτάρκη, τον επιτυχημένο.
Στους ανθρώπους με άτυπη κατάθλιψη τα συναισθήματα τοποθετούνται σε δεύτερη μοίρα και υποκαθίστανται από την υπερανάλυση. Το άτομο συγχέει την υπερανάλυση με τη λογική και δεν διακρίνει ότι βασίζεται στο φόβο, δημιουργεί αρνητικά σενάρια, συχνά ακραία που με τη σειρά τους επιτείνουν το φόβο και δεν γίνεται να αποτελεί αντικειμενική εκτίμηση της πραγματικότητας.
Απωθούν τα συναισθήματα χωρίς να τα αντιμετωπίζουν για να αποφύγουν τον πόνο που αυτά προκαλούν. Αυτό φέρνει θυμό και απογοήτευση που οδηγεί σε περαιτέρω αγνόηση των συναισθημάτων δημιουργώντας ένα φαύλο κύκλο.
Η κατάθλιψη συνδέεται άμεσα με το στρες τόσο νευρολογικά, καθώς η αντίστοιχη δομή στον εγκέφαλο είναι κοινή, όσο και βιωματικά, καθώς το χρόνιο στρες προκαλεί κατάθλιψη. Επομένως, είναι εύκολο να υποθέσουμε ότι τα άτομα με χαμογελαστή κατάθλιψη, νιώθουν έντονη την ανάγκη για έλεγχο, αναζητούν επίμονα την τελειότητα, είναι αυστηροί κριτές του εαυτού τους, δεν είναι ποτέ ικανοποιημένοι και τείνουν να αυξάνουν την πίεση στον εαυτό τους.
Όλα τα παραπάνω εκφράζονται μέσα από ένα προσωπείο δυναμισμού και επιδίωξης στόχων, αλλά στην ουσία, πρόκειται για μια δίχως τέλος ανάγκη του ατόμου να αποδείξει στον εαυτό του και τους άλλους ότι αξίζει. Όταν κάποιος δεν πιστεύει ότι αξίζει για αυτό που είναι, τότε συχνά προσπαθεί να κερδίσει αξία μέσα από αυτά που κάνει. Όμως, ο τρόπος αυτός δεν αποδίδει ποτέ, γιατί η αίσθηση «αξίας» του εαυτού, η αυτοεκτίμηση, πηγάζει από εσωτερικούς παράγοντες, όχι εξωτερικούς. Τα συναισθήματα ντροπής και ενοχής είναι αναπόφευκτα.
Όλα τα παραπάνω είναι φυσικό να επηρεάζουν το σχετίζεσθαι, την ικανότητα για δέσμευση. Το άτομο με χαμογελαστή κατάθλιψη βιώνει ένα σοβαρό έλλειμμα αγάπης, νιώθει ότι δεν αξίζει την αγάπη των άλλων, ότι δεν είναι σημαντικός στη ζωή τους. Η αίσθηση ότι δεν είναι αρκετά καλό, ότι δεν αξίζει την αγάπη, οδηγεί σε φόβο αυτοαποκάλυψης που στην ουσία είναι φόβος κριτικής.
Ένα άτομο με χαμογελαστή κατάθλιψη κρύβει τις πληγές του παρελθόντος, δεν τις αντιμετωπίζει, δεν τις διαχειρίζεται, πιστεύοντας ότι έτσι δεν κινδυνεύει να αναβιώσει τον πόνο. Προσπαθεί να εκλογικεύσει και να υποβαθμίσει όσα του έχουν συμβεί.
Σε βαρύτερες περιπτώσεις το άτομο μπορεί να κάνει σκέψεις θανάτου, τις οποίες μπορεί ευκολότερα να πραγματοποιήσει -συγκριτικά με την τυπική κατάθλιψη, στην οποία κάποιος δεν έχει κουράγιο, είναι αδρανής, αναβλητικός με δυσκολίες στη λήψη αποφάσεων και τη συγκέντρωση. Στην χαμογελαστή κατάθλιψη αντίθετα, το άτομο έχει τη δύναμη για πρωτοβουλίες, την ψυχική και σωματική δύναμη να σχεδιάσει την απόπειρα και να την υλοποιήσει. Για αυτό και ορισμένες φορές ακούμε περιστατικά από πετυχημένους ανθρώπους που μας εκπλήσσουν «Πώς είναι δυνατόν! Φαινόταν τόσο καλά! Τα είχε όλα!».
Είναι αλήθεια πως η «χαμογελαστή κατάθλιψη» είναι γεμάτη μυστήρια. Είναι σαν η κάθε γενιά να αναβιώνει την «χαμογελαστή κατάθλιψη» υπό διαφορετικούς όρους.
Οι νέοι άνθρωποι, για παράδειγμα, εγκλωβισμένοι στην παγίδα των μέσων, αποσυνδέονται από αυτό που πραγματικά επιθυμούν και αγωνίζονται να δημιουργήσουν μια θετική επίπλαστη εικόνα για τους άλλους. Βλέπουμε στα μέσα πολλά χαμόγελα ευτυχισμένες στιγμές. Τα κοινωνικά δίκτυα δίνουν τη ευκαιρία για την προβολή ενός ιδανικού εαυτού. Ο εαυτός γίνεται εικόνα και το άτομο υπάρχει ως εικόνα, όχι ως υποκείμενο. Οι εμπειρίες και οι συγκινήσεις αποκτούν έναν εικονικό χαρακτήρα, και όσο περισσότερο εγκλωβίζονται σε αυτόν τον κόσμο τόσο περισσότερο διακυβεύεται η αυτοεκτίμηση τους.
Μοιράζονται αυτό που θέλουν να δείξουν ή αυτό που οι άλλοι περιμένουν να δουν από αυτούς. Πολλοί είναι συνεχώς συνδεδεμένοι στα μέσα γιατί φοβούνται τη μοναξιά. Φοβούνται να μείνουν στη σιωπή με τον εαυτό τους. Επομένως, πολλοί νέοι έχουν χάσει την αυθεντική επαφή με τον εαυτό τους, με το τι τους δίνει νόημα στη ζωή, και εντρυφούν στον ανταγωνισμό του να δείχνουν ότι είναι καλύτεροι από τους άλλους, πολλαπλασιάζοντας το άγχος τους. Ένα άγχος βαθιά υπαρξιακό. Όσο προβάλλει κάποιος μόνο τις ευχάριστες πλευρές, τόσο αποποιείται το δικαίωμα του στη θλίψη, την αποτυχία και την απογοήτευση.
Είναι επομένως αναπόφευκτο οι διαπροσωπικές σχέσεις να είναι επιφανειακές και αβέβαιες, δημιουργώντας μια αίσθηση ανικανοποίητου. Η «χαμογελαστή κατάθλιψη» των μέσων πυροδοτείται ακριβώς από αυτήν την πάλη μεταξύ του «είναι» και του «φαίνεσθαι» και είναι τόσο ισχυρή επειδή αφορά στην επιθυμία του εαυτού για αυτοπραγμάτωση, την κατάκτηση δηλαδή, του ιδανικού εαυτού, όπως ο καθένας τον ονειρεύεται.
Από την άλλη, η παλιότερη γενιά, όπως «ο άνδρας παλαιάς κοπής», όπως χαρακτηριστικά λέγεται, σηκώνει το δικό του φορτίο. Μεγάλωσαν με αντιλήψεις, όπως, «Οι άνδρες δεν φοβούνται, οι άνδρες δεν κλαίνε, οι άνδρες είναι δυνατοί, πρέπει να στηρίζουν την οικογένεια», κουβαλώντας ένα ψυχικό βάρος ευθύνης και προσπάθειας να ανταποκριθούν σε αυτό που η κοινωνία απαιτούσε.
Για αυτό και αρκετοί άνδρες αντίστοιχης ηλικίας, εκδηλώνουν ψυχοσωματικά προβλήματα, άγχος και θλίψη. Δεν έχουν μάθει να συνειδητοποιούν να εκφράζουν και να διαχειρίζονται τα συναισθήματα τους, και δύσκολα αφήνουν τον εαυτό τους ελεύθερο στην αγάπη.
Γιάννα Χουρδάκη, Ψυχολόγος- Παιδοψυχολόγος
Ιατρικό Κρήτης, 2ος όροφος, 6947940293
