Τι σηματοδοτεί η μεταστροφή Ερντογάν σε ανατολική Μεσόγειο και Μέση Ανατολή

γράφει ο Κωνσταντίνος Φίλης*

*Αναπληρωτής καθηγητής του Αμερικανικού Κολλεγίου Ελλάδος. Παρουσιάζει την εκπομπή «Η Ελλάδα στον κόσμο (της)», η οποία προβάλλεται από την πλατφόρμα ANT1+. Κυκλοφορεί σε επιμέλειά του το βιβλίο «Το μέλλον της Ιστορίας» (εκδόσεις Παπαδόπουλος)

Οι συσχετισμοί ισχύος σε ανατολική Μεσόγειο και Μέση Ανατολή, όπως είχαν διαμορφωθεί την τελευταία δεκαετία, είχαν κλονίσει τη θέση της Τουρκίας. Οι σχέσεις της με το Ισραήλ διαταράχθηκαν μετά τα γεγονότα του «Μαβί Μαρμαρά» το 2010 και εν συνεχεία η Αγκυρα υιοθέτησε τον ρόλο της προστάτιδας δύναμης των Παλαιστινίων, καταφερόμενη συχνά εναντίον του Ισραήλ και των τρομοκρατικών, κατά αυτή, μεθόδων του. Επίσης, η συνεργασία των τουρκικών μυστικών υπηρεσιών με τις αντίστοιχες του Ιράν, που είχε υποπέσει στην αντίληψη της Μοσάντ, διαιώνισε τη δυσπιστία των Ισραηλινών για τις προθέσεις και τον ρόλο της Τουρκίας. Η διαμάχη έλαβε και προσωπικά χαρακτηριστικά ανάμεσα σε Νετανιάχου και Ερντογάν, έτσι, όταν άλλαξε η ηγεσία στην Ιερουσαλήμ, η πίεση κυρίως του επιχειρηματικού κόσμου του Ισραήλ για μερική αποκατάσταση των σχέσεων απέδωσε καρπούς. Στα μέσα της εβδομάδας είχαμε την επαναφορά των πρέσβεων εκατέρωθεν, κάτι που συνεπάγεται, τυπικά τουλάχιστον, πλήρη αποκατάσταση των διμερών σχέσεων. Ομως, στην πράξη θα απαιτηθεί αρκετός χρόνος και μάλιστα ενδεχόμενη επαναφορά του Νετανιάχου στην εξουσία θα μπορούσε να επηρεάσει εκ νέου αρνητικά την κατάσταση, αλλά, έτσι κι αλλιώς, η επιλογή της Τουρκίας να σηκώνει κατά το δοκούν το παλαιστινιακό ζήτημα, όπως και οι οργανικές της σχέσεις με ομάδες που βρίσκονται στις παρυφές δικτύων που οι Ισραηλινοί θεωρούν τρομοκρατικά, δημιουργεί εμπόδια σε ένα περιβάλλον αμοιβαίας δυσπιστίας.

Ακόμη πιο δύσκολη είναι η επαναπροσέγγιση με την Αίγυπτο, λόγω της ταύτισης της τουρκικής ηγεσίας με τη Μουσουλμανική Αδελφότητα, η οποία αποτελεί τον μεγαλύτερο εσωτερικό εχθρό του Προέδρου Αμπνέλ Φατάχ αλ Σίσι. Εσχάτως, βέβαια, η Αγκυρα έχει αρχίσει να αποστασιοποιείται από την εν λόγω οργάνωση, ακόμη και να εκδίδει στην Αίγυπτο στελέχη της, ενώ έχει διακόψει τη λειτουργία αρκετών γραφείων-συνδέσμων τους, που λειτουργούσαν εντός της τουρκικής επικράτειας. Το πιο ενδιαφέρον στοιχείο σε αυτή την απόπειρα εκ μέρους του Προέδρου Ερντογάν συνολικής διόρθωσης των λαθών της προηγούμενης περιόδου και επαναφοράς των σχέσεων με αρκετά εκ των γειτονικών κρατών σε ένα λειτουργικό επίπεδο είναι η εξεύρεση κοινού παρονομαστή ανάμεσα σε Αγκυρα και Κάιρο στη Λιβύη. Μέσα στην εβδομάδα είχαμε την επίσκεψη στην Τουρκία αντιπροσωπείας του λιβυκού Κοινοβουλίου, που εδρεύει στα ανατολικά της χώρας, μια ισχυρή ένδειξη προσέγγισης ανάμεσα στα δύο μέρη. Ρόλο, κατά τα φαινόμενα, σε αυτό έχουν παίξει τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα, με τα οποία επίσης η Τουρκία επιχειρεί, μετά από μία τετραετία εχθρότητας, να συμφιλιωθεί. Σημειωτέον πως στο παρελθόν ο Ερντογάν τα είχε κατηγορήσει για εμπλοκή και συνενορχήστρωση, μαζί με τον Γκιουλέν και τους Αμερικανούς, του αποτυχημένου πραξικοπήματος του Ιουλίου του 2016. Αντιστοίχως, η Αγκυρα κινείται στη λογική του «περασμένα-ξεχασμένα» και με τη Σαουδική Αραβία, με τις σχέσεις τους να έχουν διασαλευθεί μετά το 2017, όταν η Τουρκία αποφάσισε να στηρίξει αναφανδόν το Κατάρ στην ενδοσουνιτική κρίση που ξέσπασε ανάμεσα στις μοναρχίες του Κόλπου.

Κοινός παρονομαστής της δραστικής αλλαγής κατεύθυνσης από μεριάς Ερντογάν είναι η διαπίστωση ότι μετά την αναγνώριση του κράτους του Ισραήλ από σειρά αραβικών κρατών, μια διαδικασία που εκκίνησε τους τελευταίους μήνες της διακυβέρνησης Τραμπ καταδεικνύοντας τη διάθεση εξομάλυνσης των σχέσεων μεταξύ των περιφερειακών δρώντων, και αργότερα το ανακάτεμα της τράπουλας που επέφερε ο πόλεμος στην Ουκρανία δεν του άφηνε περιθώρια να παραμένει αποκλεισμένος από τις διεργασίες. Ασφαλώς, στην οπισθοχώρηση της τουρκικής ηγεσίας συνέβαλε και η ανάγκη προσέλκυσης κεφαλαίων για τη χειμαζόμενη τουρκική οικονομία και σταθεροποίησης των οικονομικών δεικτών.

Στην περίπτωση, ωστόσο, της ανατολικής Μεσογείου υπάρχουν δύο επιπλέον διαστάσεις: Η ενεργειακή δίψα της Τουρκίας και η συνακόλουθη ανάγκη εξασφάλισης ποσοτήτων φυσικού αερίου για την εγχώρια αγορά, ιδανικά μέσα από ένα σχήμα άντλησης από ίδια κοιτάσματα (κάποια εκ των οποίων βρίσκονται εκτός της δικαιοδοσίας της) και συνεργασίας για την τροφοδότησή της με ισραηλινό ή/και αιγυπτιακό φυσικό αέριο, καθώς και η ολική επαναφορά σε μια περιοχή στην οποία την τελευταία δεκαετία αναπτύχθηκαν ευρύτερες συμπράξεις ανάμεσα σε Ελλάδα, Κύπρο, Ισραήλ και Αίγυπτο, που άφηναν την Τουρκία εκτός νυμφώνος. Βέβαια, οι περιφερειακές φιλοδοξίες της Αγκυρας εκ των πραγμάτων συγκρούονται με τις αντίστοιχες της Ιερουσαλήμ και ιδίως του Καΐρου, εντούτοις για την ώρα ο Ερντογάν φαίνεται να βάζει αρκετό νερό στο κρασί του, ώστε να αποτρέψει την περαιτέρω περιθωριοποίηση της χώρας του στην εν λόγω περιοχή. Συνειδητοποίησε προφανώς ότι η επίδειξη δύναμης μέσω παράνομων ενεργειών ή, τέλος πάντων, οριακών κατά τη δική του εκδοχή, όπως η υπογραφή του τουρκολιβυκού συμφώνου, η διεξαγωγή σεισμικών ερευνών και ερευνητικών γεωτρήσεων είτε σε ανοριοθέτητες περιοχές και διαφιλονικούμενες με την Ελλάδα είτε εντός της κυπριακής υφαλοκρηπίδας, αν και στην τελευταία περίπτωση αυτές περνούν σχεδόν ατιμωρητί, έπρεπε να συνδυαστεί με μια πιο εποικοδομητική και συνεργατική προσέγγιση. Ειδάλλως, το μόνο το οποίο θα πιστοποιούσε την τουρκική παρουσία στην ανατολική Μεσόγειο θα παρέμενε η εύθραυστη συμφωνία οριοθέτησης ΑΟΖ με την κυβέρνηση της Τρίπολης, την οποία μάλιστα αμφισβητούσε η (άλλη) πλευρά του λιβυκού Κοινοβουλίου. Εξίσου, στη Συρία, παρά τις αντιδράσεις της αντιπολίτευσης, που η Τουρκία στήριξε παντοιοτρόπως εναντίον του καθεστώτος Ασαντ, παρατηρούμε μια ακόμη μετατόπιση (με τη συνδρομή και παρότρυνση Ρωσίας και Ιράν), που θα μπορούσε να φτάσει ακόμη και στην επικοινωνία Ερντογάν-Ασαντ, δύο μέχρι πρότινος ορκισμένων εχθρών. Επομένως, με αυτές τις κινήσεις στη διπλωματική σκακιέρα, πέραν των άλλων, η Τουρκία επιδιώκει να κερδίσει διπλωματικό κεφάλαιο, μέρος του οποίου κάλλιστα θα μπορούσε να χρησιμοποιήσει για να ενισχύσει τις θέσεις της έναντι Ελλάδας και Κύπρου.

REAL.GR

Ακολουθήστε το Entospolis στο Facebook