Γράφει η Γιάννα Χουρδάκη, ψυχολόγος
Οι αυτόματες αρνητικές σκέψεις, αποτελούν τον εσωτερικό μας κριτή, που έρχεται απρόσκλητος να υποβαθμίσει κάθε πράξη και επιλογή μας, βρίσκοντας πάντα σφάλματα και παραλείψεις. Είναι κάθε φορά εκεί, χωρίς εξαίρεση, έτοιμος να εκφράσει τη δυσαρέσκεια του, να κρίνει και να κατακρίνει.
Οι περισσότεροι ίσως δυσκολεύονται να αναγνωρίσουν την ύπαρξη αυτής της επικριτικής εσωτερικής φωνής, ίσως γιατί δεν έχουν προσπαθήσει να παρατηρήσουν τις σκέψεις τους με κάποιο βαθμό αποστασιοποίησης και να συνειδητοποιήσουν το αυτοσαμποτάζ στο οποίο υποβάλουν τον εαυτό τους.
Σε πολλούς συμβαίνει συχνά να θυμώνουν με την κριτική των άλλων, η οποία συνήθως είναι πολύ ηπιότερη από την κριτική που οι ίδιοι ασκούν στον εαυτό τους. Πράγματι, ακόμα κι αν δεν το έχουν συνειδητοποιήσει, ο εσωτερικός κριτής είναι τις περισσότερες φορές πολύ σκληρότερος από τους εξωτερικούς. Και όταν η διαδικασία αυτή γίνεται μηχανικά, χωρίς την επίγνωση του ατόμου ότι συμβαίνει, τότε η επίδραση του είναι ακόμα μεγαλύτερη.
Η αυτοκριτική αυτού του είδους, συνήθως είναι αβάσιμη, ακριβώς επειδή συμβαίνει αυτόματα, ανεξάρτητα από τις περιστάσεις. Δεν αποτελεί συνειδητή διεργασία βασισμένη σε δεδομένα, αλλά λειτουργεί μηχανικά, χωρίς τη βούληση μας. Ακολουθεί μονοπάτια του νου, παλιά και επαναλαμβανόμενα, σχεδόν πάντα αρνητικά, που οδηγούν στις ίδιες σκέψεις ξανά και ξανά. Ο εσωτερικός κριτής δίνει τις χειρότερες προβλέψεις, πρόθυμος να μας κόψει τα φτερά.
Οι αυτόματες αρνητικές σκέψεις, οδηγούν σε ένα φαύλο κύκλο απογοήτευσης και δυστυχίας και διαμορφώνουν μια νοοτροπία απαισιοδοξίας και φόβου που περιορίζει τις δυνατότητες του ατόμου και του στερεί το κουράγιο να ξεδιπλώσει τον αληθινό του εαυτό, ο οποίος συνθλίβεται μέσα στην αποθάρρυνση και την αποδοκιμασία.
Πως μπορούμε να βγούμε από αυτήν την παγίδα που ο ίδιος ο εαυτός μας έχει στήσει για μας;
Η αρνητική αυτοκριτική ίσως αναβλύζει από μια υποσυνείδητη προσπάθεια να προστατευτούμε από την αποτυχία, με λανθασμένο όμως, τρόπο. Ίσως, πάλι να αποτελεί εσωτερίκευση της κριτικής την οποία το άτομο είχε δεχτεί σε μικρή ηλικία, όταν κάποια σχόλια του περίγυρου ή κάποιες αποτυχίες το έκαναν να πιστέψει ότι δεν αξίζει και δεν μπορεί να τα καταφέρει. Πως όμως μπορούμε να επιτρέψουμε στο φόβο ή σε κάποιες δύσκολες παιδικές εμπειρίες να μας κόβουν τα φτερά; Μήπως δεν είναι ρεαλιστικό να πιστεύουμε ότι οι άνθρωποι που επιτυγχάνουν τους στόχους τους, δεν είχαν προηγούμενες αποτυχίες;
Ζούμε σε ένα πολιτισμό που έχει δαιμονοποιήσει το λάθος. Κι όμως, τα λάθη είναι πολύτιμοι σύμμαχοι για να βρούμε το σωστό, γιατί χρησιμεύουν ως οδοδείκτες που μας δείχνουν το δρόμο. Για να μπορούμε όμως να τα αξιοποιήσουμε και να μετατρέψουμε τα εμπόδια σε ευκαιρίες, χρειάζεται να έχουμε επίγνωση της εσωτερικής αυτής αυτόματης διεργασίας, του εσωτερικού κριτή, ώστε να μπορούμε να αποστασιοποιηθούμε διατηρώντας την απαιτούμενη αυτοεκτίμηση και να μείνουμε σταθεροί στο στόχο μας και στην πεποίθηση ότι μπορούμε να τα καταφέρουμε.
Το πρώτο βήμα, όπως ήδη αναφέρθηκε είναι να συνειδητοποιήσουμε τις αυτόματες αρνητικές σκέψεις.
Οι περισσότεροι άνθρωποι πιστεύουν ότι η ροή των αρνητικών σκέψεων αποτελεί μια αντικειμενική εκτίμηση της πραγματικότητας. Αυτό σημαίνει ότι δεν έχουν παρατηρήσει ότι επαναλαμβάνονται οι ίδιες σε κάθε περίσταση: Δεν είμαι αρκετά καλός», «δεν πρόκειται να τα καταφέρω», «τα έκανα θάλασσα πάλι», «σιγά μη με προσέξουν αξιόλογα άτομα», «όποιος ζητάει τα πολλά χάνει και τα λίγα», «αν χωρίσω θα μείνω μόνη», «πάλι βλακεία είπα», «δεν είναι αυτά για μένα», και άλλα παρόμοια.
Η συνεχής αναπαραγωγή αυτών των σκέψεων δημιουργεί έναν κύκλο αποθάρρυνσης και δυστυχίας και οι άνθρωποι καταλήγουν να ταυτίζουν την πραγματικότητα με τις αρνητικές τους σκέψεις, οι οποίες λειτουργούν τελικά ως αυτοεκπληρούμενη προφητεία. Το άτομο δηλαδή οδηγείται σε στασιμότητα ή αποτυχία εξαιτίας των απαξιωτικών πεποιθήσεων και όχι επειδή δεν έχει τις ικανότητες να διεκδικήσει όσα ονειρεύεται.
Πως μπορείτε να περιορίσετε τον φαύλο κύκλο των αρνητικών σκέψεων;
Δοκιμάστε να κάνετε την ακόλουθη άσκηση: Ξεκινήστε καταγράφοντας κάποιες από τις αρνητικές σκέψεις σας. Έτσι, μπορείτε να ξεχωρίσετε τις πιο συνηθισμένες από αυτές, να διαπιστώσετε την επαναληπτικότητα τους και να αμφισβητήσετε την αντικειμενικότητα τους. Θα συνειδητοποιήσετε με αυτόν τον τρόπο ότι πρόκειται για επαναλαμβανόμενα νοητικά μοτίβα, που δε σχετίζονται με την εκάστοτε περίσταση και δεν πηγάζουν από αντικειμενικές κρίσεις.
Θα ήταν ίσως διασκεδαστικό, αν μπορούσατε να προσωποποιήσετε τον εσωτερικό σας κριτή φτιάχνοντας ένα σκίτσο για αυτόν. Μπορείτε να διακωμωδήσετε την κατάσταση δίνοντας του κάποιο αστείο όνομα, ή μια ιδιαίτερη φωνή. Με τον τρόπο αυτό θα διαχωρίσετε τον εαυτό σας από τον κριτή και θα τον δείτε σαν κάτι έξω από σας. Η οπτική αυτή είναι σωστότερη και μπορεί να βοηθήσει στην αδρανοποίηση του.
Παρατηρήστε σε ποιες περιπτώσεις ο κριτής αναλαμβάνει ρόλο και εξαπολύει την επίθεση του. Πόσο συχνά συμβαίνει αυτό; Ποιο είναι το ερέθισμα; Σε ποια συναισθηματική κατάσταση σας φέρνει; Πόσο ισχυρή είναι η επίδραση του και πόσο έχει κατά καιρούς επηρεάσει τις αποφάσεις σας;
Τέλος αντικρούστε τον εσωτερικό κριτή και επιλέξτε συνειδητά να υποστηρίξετε τον εαυτό σας και να δώσετε την καλύτερη δυνατή προοπτική ως πιθανότητα, προσπαθώντας να βρείτε αντικειμενικά επιχειρήματα προς αυτή την κατεύθυνση.
Αν καταφέρετε να σιγήσετε τον εσωτερικό σας κριτή, τότε δε θα σας επηρεάζει και δε θα σας κλονίζει, ούτε η κριτική των άλλων, ούτε θα νιώθετε την ανάγκη να επικρίνετε άλλα πρόσωπα για τις επιλογές τους. Γιατί αυτά που μας πληγώνουν στη συμπεριφορά των άλλων, είναι αυτά που εμείς οι ίδιοι κάνουμε στον εαυτό μας, αλλά και στους άλλους. Όταν μια από τις τρεις αυτές παραμέτρους του φαύλου κύκλου σπάσει, και οι υπόλοιπες δύο, παύουν να υπάρχουν.
Γιάννα Χουρδάκη
Ψυχολόγος
Πλατεία Ελευθερίας 45
6947940293
