γράφει ο Μιχάλης Νικητάκης βιβλιοθηκονόμος Μsc
Εισαγωγή
Όταν τα πανεπιστήμια άρχισαν να κλείνουν και να πηγαίνουν σε διαδικτυακά μαθήματα ως απάντηση στην πανδημία COVID-19, οι βιβλιοθηκονόμοι αντιμετώπισαν ερωτήσεις σχετικά με το πώς αυτές οι αποφάσεις θα επηρέαζαν τις βιβλιοθήκες και εάν θα κλείσουν τις πόρτες τους ή θα περιορίσουν την πρόσβαση.
Η διάδοση της πληροφορίας και της γνώσης ανέκαθεν αποτελούσε ζήτημα αιχμής για τις βιβλιοθήκες. Πριν δώσουμε μια απάντηση σε αυτό το ερώτημα θα αναφέρουμε στο πώς αντέδρασαν οι βιβλιοθήκες στην κρίση αυτή.
Στις 11 Μαρτίου οι βιβλιοθήκες πήραν την εντολή να κλείσουν. Ήταν κάτι πρωτόγνωρο, ήταν μια αληθινή εμπειρία να δούμε τις βιβλιοθήκες του κράτους κλειστές, τις υπηρεσίες που παρέχουν βιβλία και πληροφορίες και ταυτόχρονα χρησιμεύουν ως καταφύγια για τόσους πολίτες, να μην είναι πλέον σε θέση να υπηρετούν τους βασικούς ρόλους της ύπαρξής τους. Ήταν μία δύσκολη απόφαση. Ο άμεσος κίνδυνο και η σοβαρότητα της κατάστασης, ήταν σαφείς σε όλους. όλοι έπρεπε να παραμείνουν στο σπίτι , στο προσωπικό και ασφαλές καταφύγιό τους. Ήταν μια απόφαση που αποσκοπούσε στην προστασία της δημόσιας υγείας και ασφάλειας. Ήταν μια απόφαση σεβασμού για τους βιβλιοθηκονόμους, τους εργαζόμενους στις βιβλιοθήκες και κυρίως των χρηστών τους.
Οι βιβλιοθήκες μπορεί να εφάρμοσαν τα μέτρα κοινωνικής αποστασιοποίησης και να έκλεισαν τις έντυπες συλλογές του για δανεισμό, τις υπηρεσίες που πρόσφεραν στον φυσικό τους χώρο, κατάφεραν όμως λόγω της εμπειρίας και των υποδομών τους να μετέφεραν μέρος των υπηρεσιών τους σε ψηφιακή μορφή και εξ αποστάσεως. Φάνηκαν προετοιμασμένες στη διαχείριση της προσβασιμότητας στην επιστημονική γνώση και πληροφορία. Με το ξέσπασμα της κρίσης φρόντισαν να δώσουν τη δυνατότητα πρόσβασης σε ερευνητικά άρθρα και σε επιστημονική πληροφόρηση. στην εποχή των πολλαπλών πηγών πληροφοριών και των διαφορετικών καναλιών επικοινωνίας στην οποία οι χρήστες δεν έχουν πάντα πρόσβαση στις πιο έγκυρες πληροφορίες.
Στόχος της έρευνας
Στόχος της έρευνας είναι να καταγράψει τον τρόπο λειτουργίας των βιβλιοθηκών μετά την επιβολή των μέτρων από την Ελληνική Κυβέρνηση για τον περιορισμό της διάδοσης του νέου κορωνοϊού. Ζητήσαμε από τους ανθρώπους που δούλευαν στις βιβλιοθήκες να μας αναφέρουν πληροφορίες για τη δική τους βιβλιοθήκη στην δεδομένη χρονική στιγμή καθώς οι πολιτικές αλλάζουν με την πάροδο του χρόνου. Οι ερωτήσεις σχεδιάστηκαν σκόπιμα για απάντηση σε επίπεδο βιβλιοθήκης, αναγνωρίζουμε ότι, ως αποτέλεσμα, τα δεδομένα παρουσιάζουν μια επισκόπηση και δεν καταγράφουν τις λεπτομέρειες των διαφορών μεταξύ βιβλιοθηκών. Ειδικότερα μέσα από την έρευνα θέλουμε να απαντήσουμε πώς οι βιβλιοθήκες και ειδικότερα οι βιβλιοθηκονόμοι υποστήριξαν τους χρήστες τους δηλαδή τους φοιτητές τους ερευνητές και καθηγητές παρέχοντας πληροφορίες.
Μεθοδολογία
Επιλέξαμε ως μέθοδο συλλογής στοιχείων την ποσοτική έρευνα. Το ερωτηματολόγιο είναι το ποιο διαδεδομένο και εύχρηστο εργαλείο συλλογής δεδομένων. Είναι εύκολο στην ανάλυση, παρέχει αξιοπιστία και εγκυρότητα, αρκεί τα δεδομένα να είναι σωστά. Το ερωτηματολόγιο περιείχε 10 ερωτήσεις και είναι χωρισμένο σε δυο ενότητες: Η μία αφορά τις υπηρεσίες των βιβλιοθηκών και η δεύτερη αφορά πληροφορίες για τους ίδιους τους βιβλιοθηκονόμους. Για την διεξαγωγή της έρευνας χρησιμοποιήσαμε το surveynuts ένα εύχρηστο λογισμικό για την δημιουργία ερωτήσεων και συλλογή δεδομένων
Στη διαδικτυακή έρευνα έγινε στο χρονικό διάστημα μεταξύ 26/4/2020 έως 03/05/2020 και συμμετείχαν 130 βιβλιοθηκονόμοι από την Ελλάδα Παρουσίαση αποτελεσμάτων
Οι πίνακες που ακολουθούν αναφέρονται στα κυριότερα αποτελέσματα που προέκυψαν από τις απαντήσεις των ερωτώμενων.
Σε ποσοστό 89,23% όπως δείχνει ο πίνακα 1 η απόφαση για κλείσιμο των βιβλιοθηκών κρίθηκε σωστή από το σύνολο των βιβλιοθηκάριων που εργάζονται σε αυτή.
Ο πίνακας 2 δείχνει τα ποσοστά των υπηρεσιών που πρόσφεραν οι βιβλιοθήκες μετά τα μέτρα κοινωνικής αποστασιοποίησης που τους υποχρέωσαν να κλείσουν τις έντυπες συλλογές τους και την πρόσβαση στον φυσικό τους χώρο.
Η προσαρμογή στις απαιτήσεις της νέας κατάστασης και η μετάβαση στις ψηφιακές υπηρεσίες απαιτούσαν από τους χρήστες ψηφιακές δεξιότητες όπως φαίνεται και στο πίνακα 3 οι χρήστες που χρησιμοποίησαν τις ηλεκτρονικές υπηρεσίες των βιβλιοθηκών είχαν γνώση της χρήσης των ΤΠΕ σε ποσοστό 78,46%. Η ανάπτυξη του διαδικτύου και των μέσων κοινωνικής δικτύωσης έχουν αυξήσει την ευκολία με την οποία γίνεται η αναζήτηση των πληροφοριών.
Τα έως πρότινος περιοριστικά μέτρα στην καθημερινότητά των βιβλιοθηκονόμων , που λάμβανε χώρα , με στόχο την αποτροπή της εξάπλωσης ιού COVID-19 επηρέασε τον τρόπο λειτουργίας των βιβλιοθηκών άλλες έχουν αναστείλει τη λειτουργία τους ενώ άλλες υπολειτουργούν ο πίνακας 4 αποτυπώνει τις ρυθμίσεις εργασίας με τις οποίες λειτουργούν οι βιβλιοθήκες μέχρις τώρα.
Οι υπηρεσίες Βιβλιοθήκης δεν αποτελούν αυτοσκοπό. Εξυπηρετούν τις εκάστοτε ανάγκες πληροφόρησης του ευρύτερου περιβάλλοντος στο οποίο ανήκουν. Αν δεχτούμε ότι η βιβλιοθήκη είναι (ή πρέπει να είναι) ένας ζωντανός οργανισμός θα πρέπει να δεχτούμε επίσης ότι, είτε άμεσα είτε με λανθάνοντα τρόπο, η βιβλιοθήκη επηρεάζεται και (πιθανόν) επηρεάζει το περιβάλλον σύστημα στο οποίο «ζει» και αναπτύσσεται .Ενδιαφέρον έχει ο παρακάτω πίνακας που δείχνει πώς αντιμετωπίστηκε από τις βιβλιοθήκες τα μέτρα κοινωνικής αποστασιοποίησης.
Η έννοια της ικανοποίησης του χρήστη είναι σύνθετη, καθώς προκύπτει από τον συνδυασμό μιας σειράς παραγόντων, όπως έχει φανεί από σχετικές έρευνες. Οι πληροφοριακές ανάγκες των ίδιων των χρηστών την περίοδο που οι βιβλιοθήκες παρέμεινα κλειστές καταγράφονται στον παρακάτω πίνακα.
O Covid-19 φαίνεται πως θα αλλάξει την σκέψη ορισμένων ατόμων σχετικά με το τι μπορεί και τι πρέπει να μοιραστεί. Πολλοί άνθρωποι μεταξύ τους και οι βιβλιοθηκονόμοι θα αρχίσουν να σκέφτονται υπερβολικά επιφυλακτικά σε ότι αφορά τον χειρισμό υλικών και την κυκλοφορία συλλογών φυσικών βιβλιοθηκών, όπως τα βιβλία. Ο πίνακας δείχνει την αντίδραση στην ερώτηση αν η βιβλιοθήκη σας θα χρησιμοποιήσει μέτρα καθαρισμού, απολύμανσης ή μέτρα κοινωνικής απόσταση
Συμπεράσματα
Η Παρούσα έρευνα προσπάθησε να καταγράψει την κατάσταση των βιβλιοθηκών στην Ελλάδα στην περίοδο της κοινωνικής αποστασιοποίησης. Τα αποτελέσματα της έρευνας μπορούν να χρησιμοποιηθούν στον προγραμματισμό της ανταπόκρισης της βιβλιοθήκης σας και είναι χρήσιμα για την σύνταξη ενός σχεδίου υπηρεσιών ή την ανασύνταξη των ήδη υπαρχόντων
Τα ευρήματα της έρευνας δηλώνουν ότι οι βιβλιοθήκες εξασφάλισαν στους χρήστες να έχουν πρόσβαση από το σπίτι τις ψηφιακές συλλογές τους, τα ηλεκτρονικά βιβλία, τα ηλεκτρονικά περιοδικά, τις βάσεις δεδομένων. Ενώ σε επίπεδο υπηρεσιών η εξοικείωση των χρηστών με την αναζήτηση βιβλιογραφίας και τις διαθέσιμες ηλεκτρονικές πηγές των βιβλιοθηκών, προσφέρονται, κατόπιν ηλεκτρονικής συμπλήρωσης αιτήσεως συμμετοχής, εξ αποστάσεως εκπαιδευτικά σεμινάρια μέσω τoυ skype η του zoom. Σχεδιάστηκαν on line οδηγοί εκπαίδευσης των εξ αποστάσεως χρηστών, εκπαιδευτικά βίντεο και tutorials. Οι βιβλιοθήκες συνεχίζουν να διαδραματίζουν ουσιαστικό ρόλο στις κοινότητές μας, ακόμη και όταν κλείνουμε τα κτίρια μας και εργαζόμαστε εξ αποστάσεως για να διασφαλίσουμε καλύτερα την υγεία και την ασφάλεια
Ενώ οι βιβλιοθήκες κατάφεραν κατά τη διάρκεια της περιόδου να ανταποκριθούν στις συνθήκες τις πανδημίας, εφησυχασμός δεν μπορεί υπάρξει γιατί μπορεί να προκύψουν περισσότερες δυσκολίες μετά την εκδήλωση της πανδημίας ιού Κορωναίου στο μέλλον . Σε αυτό το σημείο, μια οικονομική ύφεση φαίνεται αναπόφευκτη. Κατά τη διάρκεια της οικονομικής ύφεσης, η προστασία της βιβλιοθήκης αυξάνεται, καθώς όλο και περισσότεροι άνθρωποι θα προσελκύοντας από δωρεάν και χαμηλού κόστους πόρους . Η ελπίδα μεταξύ των υποστηρικτών της βιβλιοθήκης είναι ότι η επιδημία αν συνεχιστεί θα προκαλέσει περισσότερη ευαισθητοποίηση σχετικά με τις υπηρεσίες που προσφέρουν οι βιβλιοθήκες , που θα μπορούσε να δημιουργήσει περισσότερη δημόσια υποστήριξη για τις βιβλιοθήκες. Καθώς όλο και περισσότερες υπηρεσίες βιβλιοθηκών μετακινούνται όλο και περισσότερο στο διαδίκτυο, οι δαπάνες για ηλεκτρονικούς πόρους, τεχνικά συστήματα και υποδομές αναμένεται να αυξηθεί και να συνεχίσουν την ανοδική πορεία της.
Αυτό θα δώσει μια αίσθηση των προτεραιοτήτων τι μπορεί να είναι πιο σημαντικό, όταν όλα έχουν τελειώσει – φυσικά δεν ξέρουμε ακριβώς πότε θα γίνει αυτό.
