Τι γίνεται όταν οι βιβλιοθήκες κλείνουν λόγω κορωνοϊού ;

γράφει ο Μιχάλης Νικητάκης Βιβλιοθηκάριος Msc

Πολλοί άνθρωποι σε όλη τη χώρα, περνούν πολύ χρόνο από τη ζωή τους σε  κατάσταση καραντίνας με την σκέψη τους προς το  μέλλον. Πώς θα μοιάζει ο κόσμος μας όταν θα ξεπεράσουμε επιτέλους αυτήν την κρίση υγείας που έχει προκαλέσει  ο νέος κορωνοϊός Covid-19; Όλοι θέλουν να επιστρέψουν στο «φυσιολογικό». Αλλά όταν τελικά βγούμε από την κρίση αυτή, σίγουρα θα μπούμε σε ένα «νέο φυσιολογικό» τρόπο ζωής ο οποίος θα επιφέρει σημαντικές επιπτώσεις στην παροχή υπηρεσιών, επιχειρήσεων και δημόσιων ή ιδιωτικών ιδρυμάτων, συμπεριλαμβανομένων των βιβλιοθηκών. Η Sari Feldman σε άρθρο της υποστηρίζει πως «όταν οι βιβλιοθήκες κλείνουν, μοιάζει με το τέλος του κόσμου». Βρισκόμαστε ακόμα σε σχετικά αρχικό στάδιο σε αυτήν τη νέα κρίση κορωνοϊού, δεν είναι όμως καθόλου νωρίς για να σκεφτούμε τι θέλουμε – και τι θα χρειαζόμαστε – για τις βιβλιοθήκες μας στο άμεσο μέλλον.

Η διάδοση της πληροφορίας και της γνώσης ανέκαθεν αποτελούσε ζήτημα αιχμής για τις βιβλιοθήκες. Πριν δώσουμε μια απάντηση σε αυτό το ερώτημα θα αναφέρουμε στο πώς αντέδρασαν οι βιβλιοθήκες στην κρίση αυτή.

Στις 11 Μαρτίου οι βιβλιοθήκες πήραν την εντολή να κλείσουν. Ήταν κάτι πρωτόγνωρο, ήταν μια αληθινή εμπειρία να δούμε τις βιβλιοθήκες του κράτους κλειστές, τις υπηρεσίες που παρέχουν βιβλία και πληροφορίες και ταυτόχρονα χρησιμεύουν ως καταφύγια για τόσους πολίτες, να μην είναι  πλέον σε θέση να υπηρετούν τους βασικούς ρόλους της ύπαρξής τους. Ήταν μία δύσκολη απόφαση.  Ο άμεσος κίνδυνο και η σοβαρότητα της κατάστασης, ήταν σαφείς σε όλους. όλοι  έπρεπε να παραμείνουν στο σπίτι , στό προσωπικό και ασφαλές καταφύγιό τους. Ήταν μια απόφαση που αποσκοπούσε στην προστασία της δημόσιας υγείας και ασφάλειας. Ήταν μια απόφαση σεβασμού για τους βιβλιοθηκονόμους, τους εργαζόμενους στις βιβλιοθήκες και κυρίως των χρηστών τους.

 

Ας μείνουμε συνδεδεμένοι

Οι πανεπιστημιακές βιβλιοθήκες μπορεί να εφάρμοσαν τα μέτρα κοινωνικής αποστασιοποίησης και να έκλεισαν τις έντυπες συλλογές του για δανεισμό, τις υπηρεσίες που πρόσφεραν στον φυσικό τους χώρο, κατάφεραν όμως λόγω της εμπειρίας  και των υποδομών τους να  μετέφεραν μέρος των υπηρεσιών τους σε  ψηφιακή μορφή και εξ αποστάσεως. Φάνηκαν προετοιμασμένες στη διαχείριση της προσβασιμότητας στην επιστημονική γνώση και πληροφορία. Με το ξέσπασμα της κρίσης φρόντισαν να δώσουν τη δυνατότητα πρόσβασης σε ερευνητικά άρθρα και σε επιστημονική πληροφόρηση. Ποιο συγκεκριμένα σε επίπεδο πηγών :

  • Εξασφάλισαν σε κάθε φοιτητή και εκπαιδευτικό να έχει πρόσβαση από το σπίτι τις ψηφιακές συλλογές τους, τα ηλεκτρονικά βιβλία, τα ηλεκτρονικά περιοδικά, τις βάσεις δεδομένων στις οποίες οι βιβλιοθήκες είχαν συνάψει συμφωνία μέσω του Heallink. Ο αριθμός αυτός καλύπτει γύρω στις 130.000 τίτλους ηλεκτρονικών βιβλίων 20.000 τίτλων περιοδικών και βάσεις δεδομένων. Συγχρόνως με την πρόσβαση σε αυτές τις πηγές οι χρήστες των βιβλιοθηκών είχαν πρόσβαση στις  δημοσιεύσεις ανοικτής πρόσβασης δηλαδή είχαν απεριόριστη δωρεάν διαδικτυακή πρόσβαση σε αποτελέσματα επιστημονικών ερευνών, συμπεριλαμβανομένων έγκριτων και μη έγκριτων ακαδημαϊκών περιοδικών, άρθρων συνεδρίων, διατριβών, κεφαλαίων από βιβλία,  μονογραφίες και ψηφιακά αποθετήρια βιβλιοθηκών.
  • Σε επίπεδο υπηρεσιών :για την εξοικείωση των χρηστών με την αναζήτηση βιβλιογραφίας και τις διαθέσιμες ηλεκτρονικές πηγές των βιβλιοθηκών, προσφέρονται, κατόπιν ηλεκτρονικής συμπλήρωσης αιτήσεως συμμετοχής, εξ αποστάσεως εκπαιδευτικά σεμινάρια μέσω τoυ skype η του zoom. Σχεδιάστηκαν on line οδηγοί εκπαίδευσης των εξ αποστάσεως χρηστών, εκπαιδευτικά βίντεο και tutorials.

Το μετά

O Covid-19 φαίνεται πως θα αλλάξει τηνσκέψη ορισμένων ατόμων σχετικά με το τι μπορεί και τι πρέπει να μοιραστεί. Φοβάμαι ότι πολλοί άνθρωποι θα αρχίσουν να σκέφτοντε υπερβολικά επιφυλακτικά σε ότι αφορά τον χειρισμό υλικών και την κυκλοφορία συλλογών φυσικών βιβλιοθηκών, όπως τα βιβλία. Είναι λογική υπόθεση, ότι οι άνθρωποι θα βγουν από αυτήν την κρίση δημόσιας υγείας με αυξημένη αίσθηση κινδύνου που σχετίζεται με την έκθεση σε μικρόβια, θα αρχίσουν να αμφισβητούν την ασφάλεια του δανεισμού βιβλίων και άλλων αντικειμένων από τη βιβλιοθήκη, ενώ εξετάζεται και το σενάριο της εφαρμογής πολιτικών καραντίνας για τα επιστρεφόμενα βιβλία.

Σε αυτή την περίπτωση οι  βιβλιοθήκες οφείλουν :

  • να εξασφαλίσουν πρόσβαση σε νερό και σαπούνι, να διαθέτουν απολυμαντικό χεριών, γάντια και μάσκες μια χρήσεως, διατήρηση καθαρών επιφανειών, συμπεριλαμβανομένων και των υπολογιστών βιβλιοθήκης. H τοποθέτηση επιπλέον σταθμών αντισηψίας χεριών στους χώρους των βιβλιοθηκών και ειδικών προστατευτικών διαχωριστικών από πλεξιγκλάς στα helpdesk μειώνει στατιστικά τυχόν κίνδυνος μετάδοσης του κορωνοϊού τόσο για τον εργαζόμενο όσο και για τον εκάστοτε χρήστη της βιβλιοθήκης.

Τα κτήρια

Κοινωνική αποστασιοποίηση : όλο και περισσότερες χώρες ενθαρρύνουν τους πολίτες να ασκούν «κοινωνική αποστασιοποίηση» διατηρώντας μια ασφαλή απόσταση μεταξύ των ατόμων προκειμένου να μειωθούν οι κίνδυνοι μετάδοσης του ιού από το ένα άτομο στο άλλο. Η συνιστάμενη απόσταση ποικίλλει από χώρα σε χώρα, στην χώρα μας έχει οριστεί στα 2 μέτρα απόστασης και η αναλογία ένα άτομο ανά 10 τμ.

Όσον αφορά τα κτήρια, η ανοιχτή πρόσβαση για όλους υπήρξε εδώ και καιρό μια αξία και το βασικό χαρακτηριστικό των βιβλιοθηκών. Οι βιβλιοθήκες έχουν προσαρμοστεί, έχουν εξελιχθεί, έχουν επιβιώσει και έχουν καταφέρει ακόμη και να αναπτυχθούν ενσωματώνοντας και δίνοντας πρόσθετη αξία στον ψηφιακό μετασχηματισμό που παρατηρείτε, αναδιαμορφώνοντας τους χώρους τους, ώστε να είναι πιο κοινωνικοί και πιο λειτουργικοί, προσφέροντας περισσότερα προγράμματα. Με την νέα κατάσταση που τείνει να δημιουργηθεί, ο αριθμός των θέσεων στα αναγνωστήρια θα μειωθεί και  θα αντικατασταθεί πιθανόν από θέσεις ατομικής μελέτης, ενώ θα εξεταστεί αν θα αλλάξουν ή θα κλείσουν οι χώροι ομαδικής μελέτης. Όλοι στην βιβλιοθήκη θα τηρούν αυστηρά τα 2 μέτρα απόστασης και την αναλογία των 10 τμ μέσα στον χώρο της βιβλιοθήκης. Κάποιες υπηρεσίες των βιβλιοθηκών, όπως η πληροφοριακή παιδεία και τα σεμινάρια, θα γίνονται είτε με μειωμένο αριθμό συμμετεχόντων είτε θα παρέχονται διαδικτυακά, όπως και άλλες εκπαιδευτικές δράσεις.

Το υλικό των βιβλιοθηκών

Ένα εύλογο ερώτημα που απασχολεί τις διοικήσεις των βιβλιοθηκών είναι ο κίνδυνος μόλυνσης μέσω της επαφής με υλικά που τυχόν φέρουν κοροναϊό. Είναι σαφές ότι η κατανόησή μας για οποιαδήποτε πτυχή του τρόπου εξάπλωσης του ιού είναι ακόμη σε πρώιμο στάδιο, και επομένως δεν είναι δυνατόν να προσφέρουμε οριστικές συμβουλές, εκτός από τις καθολικές συστάσεις για τη διατήρηση των καθαρών χεριών και της μη επαφής με το πρόσωπο. Στα περιοδικά New England Journal of Medicine και Journal of Hospital Infection δημοσιεύτηκαν έρευνες σχετικά με την επιβίωση του ιού, τόσο στον αέρα όσο και σε διαφορετικούς τύπους επιφανειών. Φαίνεται ότι επιβιώνει για περισσότερο χρόνο σε πλαστικά και χάλυβα, και για λιγότερο χρόνο σε χαρτόνι ή χαλκό, αν και αυτές οι δοκιμές πραγματοποιήθηκαν σε εργαστηριακές συνθήκες και ο κίνδυνος μόλυνσης μειώνεται με την πάροδο του χρόνου. Το ξεκάθαρο είναι πως όλες οι  επιφάνειες. όπως λαβές πόρτας, πληκτρολόγια,  ποντίκια, CD και DVD, παιχνίδια ή ακουστικά VR – θα μπορούσαν να μεταφέρουν τον ιό και, επομένως, πρέπει να καθαρίζονται τακτικά ή να μπαίνουν σε καραντίνα πριν δοθούν σε κυκλοφορία ξανά ή σε περίπτωση που το υλικό έχει έρθει σε  στενή επαφή με κάποιον άρρωστο, μπορεί να είναι σκόπιμο να παραμένει σε καραντίνα  ή να χρησιμοποιηθούν  ασφαλείς πρακτικές καθαρισμού. Υπό το πρίσμα αυτό, γνωρίζουμε ότι ορισμένες βιβλιοθήκες έχουν επιβάλει περίοδο αναμονής πριν χειριστούν τα επιστρεφόμενα βιβλία, ενώ άλλες έχουν καταστήσει σαφές ότι κανείς δεν αναμένεται να επιστρέψει βιβλία έως ότου τα πράγματα επανέλθουν στο φυσιολογικό. Ως εκ τούτου, για παράδειγμα, η Public Health England πρότεινε ότι ο κίνδυνος από το χαρτόνι μπορεί να θεωρηθεί αμελητέος μετά από 24 ώρες και σε πλαστικό μετά από 72 ώρες. Η Αυστριακή κυβέρνηση σημείωσε ότι οι αναγνώστες δεν πρέπει να υγραίνουν τα δάχτυλά τους πριν γυρίσουν σελίδες και προτείνει τη χρήση ενός ελαφρώς αλκαλικού καθαριστικού για εξώφυλλα βιβλίων.

 

Επίλογος

Η επιδημία του κορωνοϊού επιταχύνει αλλαγές και ανακατατάξεις στη διαχείριση του συμβατικού αλλά και του ψηφιακού τοπίου. Πολλές βιβλιοθήκες βλέπουν σημαντική αύξηση του ενδιαφέροντος για τους ψηφιακούς πόρους, οδηγώντας σε ορισμένες περιπτώσεις ήδη στην εκ νέου ιεράρχηση των πόρων από φυσικούς σε ψηφιακούς. Στη Δανία, για παράδειγμα, τα όρια δανεισμού έχουν αυξηθεί έτσι ώστε να επιτρέπεται στους χρήστες να έχουν πρόσβαση σε περισσότερα eBooks ταυτόχρονα. Στη Γαλλία, μια κυβερνητική έρευνα υπογράμμισε ότι η αυξημένη ζήτηση βιβλίων είναι επίσης πιθανό να οδηγήσει σε ανακατανομή των προϋπολογισμών, αλλά οι προκλήσεις παραμένουν γύρω από τις ψηφιακές κλειδαριές και τα όρια των εκδοτών για τον αριθμό των ταυτόχρονων δανειστών. Είναι σαφές ότι η δυνατότητα χρήσης πόρων στο διαδίκτυο εξαρτάται πολύ από τους όρους υπό τους οποίους έχουν πρόσβαση οι βιβλιοθήκες. Ευτυχώς, πολλοί εκδότες και προμηθευτές έχουν αναλάβει χρήσιμες πρωτοβουλίες. Στον ακαδημαϊκό τομέα, πολλοί έχουν παράσχει ανοιχτή πρόσβαση σε υλικό που σχετίζεται με το COVID-19. Άλλοι έχουν διευκολύνει την πρόσβαση καθιστώντας ευκολότερη τη σύνδεση και την πρόσβαση σε υλικό εκτός των επίσημων δικτύων.

Με δεδομένη την αυξανόμενη ανάπτυξη της εξ αποστάσεως εκπαίδευσης, και λόγω της επιδημίας, οι ακαδημαϊκές βιβλιοθήκες εκ των πραγμάτων επωμίζονται νέες ευθύνες. Ωστόσο, δεν αρκεί μόνο ο υποστηρικτικός ρόλος των βιβλιοθηκών και ειδικά στην εξ αποστάσεως εκπαίδευση που (εκ των πραγμάτων) έχει επιβάλει η πανδημία. Η ακαδημαϊκή βιβλιοθήκη οφείλει να μετεξελιχθεί σε ένα ολοκληρωμένο μαθησιακό περιβάλλον από απόσταση. Όπως χαρακτηριστικά επισημαίνει η Austen, η βιβλιοθήκη οφείλει να ολοκληρώνει τις δραστηριότητες ενός σύγχρονου πανεπιστημίου, δηλαδή τη διδασκαλία, την έρευνα και τις υπηρεσίες προς την κοινότητα που καλύπτει. Η ακαδημαϊκή βιβλιοθήκη πρέπει να στραφεί από την κατοχή υλικού στην πρόσβαση  και από την εκ των υστέρων συμμετοχή στην εκ των προτέρων ανάμειξη στην εκπαιδευτική διαδικασία  Οι πληροφοριακές ανάγκες των χρηστών της εξ αποστάσεως εκπαίδευσης λόγω της επιδημίας παραμένουν ακριβώς οι ίδιες με πριν, με την μόνη διαφορά τον τρόπο πρόσβασης, αίτησης και παράδοσης του υλικού, αλλά με κοινό παρανομαστή την «απαίτηση» των ίδιων πληροφοριακών πηγών. Οι φοιτητές στην εξ αποστάσεως εκπαίδευση επιθυμούν υπηρεσίες κατάλληλα προσαρμοσμένες σε αυτούς, κυρίως ψηφιακές ή ηλεκτρονικές. Χρειάζονται ψηφιακό υλικό και πηγές, καθώς και πληροφόρηση με ηλεκτρονικά μέσα σε συνδυασμό με υποστήριξη, σύγχρονη και ασύγχρονη.

 

Βιβλιογραφία

https://www.publishersweekly.com/pw/home/index.html

https://www.ifla.org/covid-19-and-libraries προσβαση 21-04-2020

  1. Austen, “What is my core business? the academic librarian as partner in the teaching and research process”, 1998

Διονύσης Κόκκινος, Εξ αποστάσεως εκπαίδευση: νέες προκλήσεις για τις ακαδημαϊκές βιβλιοθήκες. Αθήνα ΕΜΠ, 2005