γράφει η Γιάννα Χουρδάκη-ψυχολόγος
Η παρούσα παγκόσμια κρίση που θέτει σε απειλή τη δημόσια υγεία και αριθμεί ήδη αρκετά θύματα, λειτουργεί αποσταθεροποιητικά για το άτομο και την κοινωνία, επειδή, αν και προβλέπεται βραχύβια, φαίνεται να είναι εξαιρετικά σοβαρή. Επιφέρει άγχος και εσωτερική ένταση, και βιώνεται ως απειλητική, γιατί αναμένεται να προκαλέσει αλλαγές στην καθημερινότητά μας, αλλά και τη μελλοντική μας προοπτική. Τα άμεσα σχέδια μας ματαιώνονται, τα οικονομικά μας πλήττονται, ο επαγγελματικός μας προγραμματισμός ανατρέπεται και το σοβαρότερο, η υγείας η δική μας, αλλά και των αγαπημένων προσώπων μας, επισκιάζεται από αβεβαιότητα. Όπως είναι φυσικό, αντιμετωπίζοντας μια τόσο σοβαρή κρίση, εμφανίζονται ψυχολογικές δυσκολίες, ενώ επιτείνονται οι ήδη υπάρχουσες, όπως είναι ο ψυχαναγκασμός, η υποχονδρίαση, και γενικά οι αγχώδεις διαταραχές. Τα συμπτώματα οξύνονται όταν η κατάσταση επιδεινώνεται από τη διασπορά στην κοινότητα και τους ενδεχόμενους θανάτους.
Τα συναισθήματα αβεβαιότητας, σύγχυσης και φόβου, επιτείνονται από το γεγονός ότι καλούμαστε να αντιμετωπίσουμε ένα κίνδυνο για τον οποίο δεν υπάρχει επαρκής γνώση στην επιστημονική κοινότητα, ούτε φαρμακευτική αντιμετώπιση και εμβολιασμός. Η κοινωνία μας, παρά την πρόοδο της τεχνολογίας και της επιστήμης, αποδεικνύεται ανέτοιμη, ίσως το ίδιο ανέτοιμη, όπως και στο παρελθόν, σε προηγούμενες πανδημίες παγκόσμιας εμβέλειας. Το μέλλον που ονειρεύονταν οι πρόγονοι μας, είναι εδώ, αλλά δεν κατάφερε να δώσει τέλος στις συμφορές. Βρισκόμαστε απέναντι σε μια ασθένεια άγνωστη, που εμφανίστηκε πρόσφατα και αποτελεί «αχαρτογράφητα νερά», όπως χαρακτηριστικά ανέφερε εκπρόσωπος του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας. Δημιουργείται έτσι, μια αίσθηση αβοηθησίας, που οδηγεί σε διάχυτο άγχος που συχνά αγγίζει τα όρια του πανικού, καθώς ο πανικός συνδέεται ψυχολογικά με το σκοτάδι, το οποίο στην προκειμένη περίπτωση συμβολίζεται από την άγνοια.
Ο πανικός κλονίζει την ικανότητα του ατόμου να αντιμετωπίζει αποτελεσματικά την κατάσταση. Αντίθετα, αυτό που ενισχύει την ετοιμότητα για λήψη σωστών αποφάσεων είναι η μείωση του άγχους και των ψυχολογικών συνεπειών που έχει η ενδεχόμενη ασθένεια, για όσους νοσήσουν, αλλά και η πιθανή απομόνωση, στα πλαίσια της «καραντίνας» που επιβάλλεται για να προστατευτεί η κοινότητα. Ο περιορισμός και η απομόνωση από τον περίγυρο, βιώνονται τραυματικά και η κατάσταση επιτείνεται από το φόβο του θανάτου, τις ενοχές ότι μπορεί να μολύνουν άλλους και το φόβο της απώλειας των αγαπημένων προσώπων.
Ο πανικός προκύπτει και από την τάση μας να ταυτιζόμαστε με την επικρατούσα άποψη της κοινότητας επειδή νιώθουμε την ανάγκη να κατανοήσουμε γνωστικά τον κίνδυνο για να ανακτήσουμε την αίσθηση ελέγχου. Ως μέλη μιας οργανωμένης κοινωνίας δεχόμαστε πληροφόρηση από το περιβάλλον μας για την ενδεδειγμένη αντίδραση στο εκάστοτε πρόβλημα. Η αβεβαιότητα μας οδηγεί σε ταύτιση με την κοινότητα και σε υιοθέτηση της επικρατούσας άποψης για το ποια συμπεριφορά είναι η σωστή. Αυτό αποτελεί έναν έμφυτο προσαρμοστικό μηχανισμό που ενισχύει τις πιθανότητες για επιβίωση. Η συμμόρφωση με την επικρατούσα άποψη προσδίδει αίσθημα ασφάλειας σε ένα κόσμο αβέβαιο και απειλητικό. Έτσι πιάνουμε τον εαυτό μας να τρέχει στα σούπερ μάρκετ, να μαζεύει πλήθος φαρμάκων που είναι αμφίβολο αν μπορούν να βοηθήσουν σε κάτι, να εξαφανίζει από τα ράφια μάσκες, οινόπνευμα και αντισηπτικά. Όλα αυτά πιθανόν δεν αποτελούν δικές μας ιδέες και σκέψεις, αλλά είναι το αποτέλεσμα αγελαίας συμπεριφοράς. Όμως οι αντιδράσεις αυτές είναι αμφίβολο αν βοηθούν έστω και στο ελάχιστο. Ακολουθώντας την τάση της πλειοψηφίας, η οποία πηγάζει από συναισθηματική φόρτιση και αποδιοργάνωση και όχι από κοινή λογική, υποβαθμίζουμε τη δική μας κριτική σκέψη λόγω της ανασφάλειας που βιώνουμε και συμβάλλουμε και εμείς με τη σειρά μας στον κοινωνικό πανικό.
Η παραπάνω συμπεριφορά έχει την αιτία της και στο γεγονός ότι η ανησυχία για το άγνωστο είναι εντονότερη σε σύγκριση με τους συνηθισμένους και γνωστούς κινδύνους τους οποίους έχουμε αντιμετωπίσει στο παρελθόν. Από την άλλη, ο φόβος για το άγνωστο και η αίσθηση αβοηθησίας, μπορεί να οδηγήσει και στο άλλο άκρο, δηλαδή σε άρνηση: δεν είναι κάτι σοβαρό, δεν υπάρχει κίνδυνος, κ.λπ., αντίδραση που παρατηρείται σε μια μερίδα της κοινωνίας, σήμερα. Με το φόβο για το άγνωστο, συνδέονται και συμπεριφορές στιγματισμού των νοσούντων. Το κοινωνικό στίγμα, πράγματι συνοδεύει κάθε «άγνωστο» και κάθε διαφορετικό στην κοινωνική ιστορία της ανθρωπότητας.
Πως μπορούμε να βοηθήσουμε τον εαυτό μας και τους άλλους;
Στη διαχείριση των δύσφορων συναισθημάτων διαδραματίζει σημαντικό ρόλο η ψυχολογική ισορροπία και η ανθεκτικότητα του ατόμου. Είναι φυσιολογικό να νιώθουμε αρνητικά συναισθήματα, αυτό δε σημαίνει ότι είμαστε αδύναμοι. Μπορούμε να τα μοιραστούμε με άτομα που εμπιστευόμαστε, με ανθρώπους που η επικοινωνία μαζί τους θα μας βοηθήσουμε να εκτονώσουμε το συναισθηματικό μας φορτίο. Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και το τηλέφωνο είναι πολύτιμοι σύντροφοι κατά την παραμονή μας στο σπίτι. Αν αυτό δεν αρκεί, υπάρχει γραμμή υποστήριξης, διαθέσιμη στους πολίτες.
Η παραμονή στο σπίτι μπορεί να συνδυαστεί με υγιεινή διατροφή και άσκηση, ενώ αποτελεί μια θαυμάσια ευκαιρία για ξεκούραση και αποστασιοποίηση από το καθημερινό στρες της εργασίας και των γρήγορων ρυθμών της κανονικότητας.
Χρειάζεται να δείξουμε εμπιστοσύνη στους αρμόδιους φορείς που λαμβάνουν τις αποφάσεις, ώστε να μην παγιδευτούμε σε ανεύθυνη φημολογία. Οι ιστοσελίδες του ΕΟΔΥ και του παγκόσμιου οργανισμού υγείας (WHO), αποτελούν αξιόπιστες πηγές για υπεύθυνη ενημέρωση. Αντίθετα, τα δελτία ειδήσεων, μπορεί να προκαλέσουν περισσότερη αναστάτωση, παρά ενημέρωση και να λειτουργήσουν επιτατικά στην ήδη υπάρχουσα ανησυχία.
Μη διστάσετε να συζητήσετε το πρόβλημα με τα παιδιά σας. Τα περισσότερα έχουν ήδη ακούσει για το θέμα ή έχουν δει άτομα να κυκλοφορούν φορώντας μάσκες. Προσπαθήστε να απαντήσετε στις ερωτήσεις τους, με τρόπο που να ταιριάζει στην ηλικία τους, λειτουργώντας καθησυχαστικά και ρυθμίζοντας το δικό σας συναισθηματικό φορτίο, ώστε να μη φανείτε αγχωμένοι και φοβισμένοι στα παιδιά. Ρωτήστε τα τι γνωρίζουν και ποια είναι τα συναισθήματα τους. Εστιάστε τη συζήτηση στους κανόνες υγιεινής και ασφάλειας. Οι κανόνες γενικότερα, είναι γνωστό ότι δίνουν στα παιδιά αίσθηση σιγουριάς και απαλύνουν τα συναισθήματα αβεβαιότητας. Σημαντικό επίσης, είναι να οργανώσετε το καθημερινό σας πρόγραμμα, ώστε να είναι δομημένη η παραμονή των παιδιών στο σπίτι και ευχάριστη. Άλλωστε, αποτελεί μια θαυμάσια ευκαιρία να έρθει η οικογένεια πιο κοντά και να αναπληρώσει την έλλειψη χρόνου της προηγούμενης περιόδου.
Κλείνοντας, θα επισημάνω, ότι σε περιόδους κρίσης, παρατηρείται συσπείρωση της κοινότητας και δράσεις αλληλεγγύης. Παρόλο που το ελληνικό DNA δε χαρακτηρίζεται ιδιαίτερα από συλλογικότητα και πνεύμα ομοψυχίας, σε δύσκολες καταστάσεις έχουμε δείξει ότι μπορούμε να υπερβούμε αυτή την αδυναμία και να λειτουργήσουμε ομαδικά, αλληλέγγυα, υπεύθυνα και υποστηρικτικά, όχι μόνο στους πάσχοντες, αλλά και σε όσους έχουν άγχος, αποτελούν ευπαθείς ομάδες ή φοβούνται υπερβολικά την πιθανότητα να νοσήσουν.
